چکیده: جنبش سیاسی – اجتماعی نوین شیعه در عراق، در فضای گفتمانی حاکم بر جامعه عراق از دهه ۱۹۴۰ به بعد شکل گرفته و ارتباط تنگاتنگی در ابعاد اندیشه‌ای و سیاسی با زمینه اجتماعی – تاریخی این کشور دارد. رویدادهایی چون گسترش اندیشه‌های کمونیستی و ناسیونالیستی، و پس از آن روی کار آمدن حزب بعث در سال ۱۹۶۸، سرکوب سازمان‌یافته شیعیان و اعمال تبعیض‌های آشکار، گفتمان جنبش شیعی عراق و حوزه‌های علمیه را وادار به نوزایی در اندیشه سیاسی و حوزه تفکر کرد؛ تجسم این امر را می‌توان در آرای شهید صدر و تشکیلات حزب الدعوة الاسلامیة دید که بیش از چهار دهه مبارزه را در قالب حزب الدعوة و گفتمان مقاومت در برابر گفتمان‌های قدرت سامان داده است. در این پژوهش، گفتمان اسلام‌گرای جنبش شیعی عراق و حرکت اجتماعی – سیاسی مبتنی بر آن در سه دوره کلان گفتمانی بررسی می‌شود؛ بدین‌صورت که در دوره نخست «ایده جهان‌شمولی و مبارزه با گفتمان مارکسیستی و ناسیونالیستی»، در دوره دوم «ایده محلی‌گرایی» و در دوره سوم «رادیکالیزه شدن»، به‌عنوان دال‌های مرکزی و معنای ثابت این گفتمان تبیین و تحلیل شده‌اند.
نویسنده: دکتر محمدباقر خرمشاد، احمد نادری
منبع: شیعه‌شناسی، بهار 1390، شماره33، ص 167تا200.
مقدمه
جنبش شیعی نوین عراق از دهه 1940 به بعد، با توجه به فضای اجتماعی و سیاسی حاکم بر عراق و ساختار سیاسی آن و نفوذ اندیشه‌های وارداتی، نظیر کمونیسم و ملی گرایی – که عمدتاً رنگ و بوی غربی داشتند – شکل پذیرفت. این جنبش که در موج جدید خود (دهه 1950 به بعد) همراه نوعی نوزایی فکری در حیطه اندیشه در حوزه‌های علمیه و تغییر رویکرد در مورد دخالت علما در سیاست و به چالش کشیدن «مشروعیت» نظام‌های سیاسی موجود در عراق بود، در آغاز، کار خود را به صورت پنهانی و با هدف اصلاح افراد آغاز کرد و در طول زمان با تغییر رویکرد، به مبارزه‌ای تمام عیار روی آورد.
مسئله مشروعیت حکومت، مفهوم کلیدی «گفتمان مقاومت» جنبش شیعی عراق بوده است. این مسئله را می‌توان از اعلامیه‌های علما در برابر دولت‌های حاکم، به خصوص پس از کودتای 1958 و اعلام غیرقانونی دانستن حکومت‌ها از جانب علما و تأکید بر مسئولیت تشکیل دولت مشروع و قانونی توسط دینمداران دریافت. از این طریق بود که شیعیان و جنبش شیعی دریافتند مخالفت سیاسی با نظام نه تنها مشروع، بلکه از نظر شرعی واجب است. تا پیش از آن، عثمانیان و سلسله پادشاهی هاشمی (اگرچه تحت سلطه بریتانیا بود)، بر چهره خود نقابی از مشروعیت دینی کشیده بودند، اما دولت‌های بعدی با پیگیری شیوه‌های صرفاً سکولار، هیچ گاه مهر تأیید دین را بر پیشانی خود احساس نکردند. قاسم و برادران عارف، تا اندازه‌ای به تذکرات علما توجه داشتند، اما روند دنیاگرایی صرف جامعه را که مخالف خواست علما بود، تقویت می‌کردند؛ اما دولت بعث، در نقض سنن اسلامی، پا را بسیار فراتر گذاشت و در برابر درخواست‌های روحانیان، برخوردهای سلبی و خشن نمود که در تسریع روند سلب مشروعیت این رژیم از سوی علما، تأثیری فوق‌العاده داشت.
دولت‌های حاکم بر عراق که بر توده‌های عظیم مذهبی حاکم بودند، اگرچه به لحاظ دینی مشروعیتی نداشتند، حتی در صدد کسب مشروعیت اجتماعی از طریق مردم نیز برنیامدند تا از این طریق به مشروعیت سیاسی برسند. این دولت‌ها، هم از مشروعیت دموکراتیک (به معنای مدرن) دور بودند و هم از مشروعیت اسلامی بی بهره. آن‌ها به گروه‌های جدیدی که در روند نوگرای جامعه به وجود آمده بودند، اجازه مشارکت سیاسی ندادند و حتی نکوشیدند از طریق انجام اصلاحات اقتصادی بزرگ، مانند کاهش وابستگی به نفت، محبوبیتی برای خود دست و پا کنند. با وجود شکل گیری یک قشر متوسط جدید، فقر همچنان به ویژه در مناطق روستایی در سطح وسیعی رایج بود. در این دوران، جوانان که با مفاهیمی مثل «عدالت اجتماعی اسلامی» یا «سوسیالیسم» آشنا شده بودند، از وجود درآمد کلان نفتی خبر داشتند و اوضاع سیاسی حاکم را عامل بی عدالتی موجود در جامعه می‌دانستند. تحصیلات و شهری شدن، موجب دور شدن بسیاری از عراقی‌ها از جامعه سنتی شد؛ اما آن‌ها را وارد یک جامعه سیاسی مدرن و قابل تحمل نیز نکردند و این عوامل، همه در کار یکدیگر دست به دست هم دادند تا مسئله عدم مشروعیت، به امری جدی در حاکمیت عراق بدل شود.
سازماندهی نهضت شیعی و نقش روحانیت
در کنار عوامل مذکور، رشد فزاینه دولت در این زمان در یک فرایند متناقض – که از یک سو دولت بر تمامی امور اجتماعی مردم سایه افکنده و از سویی دیگر بسیار ناتوان جلوه می‌کند – باعث به وجود آمدن گفتمان مقاومت معطوف به قدرت در صحنه سیاسی و اجتماعی عراق از سوی شیعیان و روحانیان شد. عراق به تدریج از جامعه‌ای که در آن دولت فقط برای گرفتن مالیات یا خدمت نظام وظیفه، در زندگی مردم دخالت می‌کرد، به جامعه‌ای وارد شد که دولت آن در دهه 1970 تقریباً تمامی مشاغل، قیمت‌ها، تجارت و ارتباطات را در کنترل کامل خود داشت (ویلی، 1373، ص153-154). این مسئله در کنار سوء مدیریت دولت از یک سو و شهری شدن و افزایش سطح آگاهی سیاسی و علمی مردم از سوی دیگر، سبب شد علما و سردمداران جنبش شیعی، بسیاری از جوانان را متقاعد سازند که راه رسیدن به جامعه‌ای همراه با عدالت و حقانیت، تشکیل دولت اسلامی است.
طرح جدید اسلامی، به افراد غیرروحانی شناخت مذهبی می‌داد و اسلامی را به آن‌ها می‌شناساند که از نظر ایدئولوژیک قدرت رقابت داشت. این مسائل، نتیجه اصلاحاتی بود که سید محمد باقر صدر در فضای سنتی حوزه علمیه به وجود آورد. بسیاری از جوانان آرمانگرای عراقی که به دلیل انحصاری بودن قدرت مذهبی و حاکم بودن تفکر جدایی دین از سیاست در حوزه علمیه قادر به بیان دیدگاه‌های سیاسی خود نبودند، به تلاش سردمداران جنبش شیعی پاسخ مثبت دادند و نهضت شیعی را به عنوان زبان سیاسی خود پذیرفتند؛ از این رو پیوند علما با جوانان و قشر متفکر و روشنفکران جوان از طریق دعوت آنان به اسلام مقتدر و پاسخگو، و با مردم و توده‌های فقیر از طریق به کار بستن گفتمان عدالت در مبارزه با بی‌عدالتی موجود، سبب خیزش عظیم اسلام سیاسی شیعی در عراق دهه 1950 به بعد شد.
شرایط به وجود آمده و نیز اشتیاق علمای روشن‌اندیش به مبارزه سازمان‌یافته، موجب روی آوردن علما به مبارزات حزبی شد که با بهره‌گیری از تجربیات «اخوان المسلمین» و «حزب التحریر الاسلامی»، منجر به تأسیس «حزب الدعوة الاسلامیة» گردید تا بیش از چهار دهه بار سنگین مبارزات جنبش شیعی را بر دوش کشد.
حزب الدعوة الاسلامیة، تجسم گفتمان مقاومت جنبش شیعی
از نظر نویسنده، بررسی حزب الدعوة الاسلامیة در گذر زمان، و ساختار اجتماعی – حزبی و مبارزاتی آن را در طول بیش از چهار دهه، می‌توان مطالعه تجسم عینی جنبش شیعی عراق دانست. گفتمان جنبش شیعی عراق را می‌توان در سه مرحله تاریخی بررسی کرد: گفتمان جهان‌شمول جنبش شیعی، چرخش از جهان شمولی به محلی‌گرایی و رادیکالیزه شدن جنبش. در ادامه به بررسی این سه دوره و مختصات سیاسی – اجتماعی آن می‌پردازیم.
1. گفتمان جهان‌شمولی جنبش شیعی و تأسیس الدعوة
واژه «دعوة» در مفهوم مذهبی آن، به معنی دعوت بشر به ایمان آوردن به دین واقعی، یعنی اسلام است. الدعوة در مفهوم سیاسی، به معنی دعوت مردم به کاربست آرمان اسلام است. در اواخر دهه 1950 میلادی، علمای عراق این کلمه را در هر دو مفهوم آن به کار می‌بردند (همان، 1373، ص51-52). احساس خطر علمای شیعی از فاجعه‌ای که اسلام را تهدید کرده و آنان را رو به زوال می‌برد و سبب تضعیف جایگاه تاریخی آنان شده بود، سبب به وجود آمدن الدعوة شد.
در این سالیان، ملی‌گرایی عربی و کمونسیم در عراق پایگاه اجتماعی یافته بودند و توانسته بودند به جذب تعداد زیادی از مردم عراق و به خصوص شیعیان بپردازند. با روی کار آمدن جمال عبدالناصر در مصر، در سال 1952 ملی‌گرایی در عراق محبوبیت دوچندان یافت. در همین ایام، ملی‌گرایان در ارتش عراق سازماندهی شدند و در ساقط کردن نظام پاشاهی به کار گرفته شدند. حزب کمونیست عراق، هر چند کوچک می‌نمود، توانست در اواخر دهه 1950 تظاهرات بزرگی در شهرهای عراق به راه اندازد و برای خود وجهه کسب کند وجه اشتراک این دو ایدئولوژی که گفتمان اسلامی علمای شیعه را به چالش می‌طلبید، غیرمذهبی بودن آن‌ها و اعتقاداتشان به جدایی دین از دولت و رد دخالت روحانیان در سیاست بود. ملی‌گرایی از پذیرش جامعیت اسلام به عنوان یک دیدگاه جهان شمول سر باز می‌زد و کمونیسم نیز به سبب اعتقاد به ماده در بعد فلسفی خود، به طور نظری و عملی، تهدیدی برای دین و دینداری بود.
در این زمان، عده‌ای از علمای جوان نجف که بر سر دوراهی چسبیدن به سنت قدیمی و رایج حوزه علمیه در حیطه سیاست که مبتنی بر عدم دخالت علما در سیاست بود و رفتن به سراغ الگوهای تازه‌ای که در سیاست دخالت کند و به مسائل اجتماعی و سیاسی روز پاسخ گوید، قرار گرفته بودند، در اواخر سال 1957 جلساتی در منزل سید محمد باقر صدر (1931- 1980) تشکیل دادند تا به بررسی راهکارهای احتمالی مبارزه با گفتمان‌های رایج بپردازند (اندرسن و استانسفیلد، 2005، ص224-225).
این علما، استدلال می‌کردند استحاله اخلاقی فرد، مقدمه استحاله اخلاق جامعه است و مسلمانان جوان باید هویت فکری خود را استوار سازند و از خطرهای نفوذ خارجی آگاه باشند. آیت الله صدر معتقد بود اصل اجتهاد می‌تواند در مقابل این خطرها نقشی فعال ایفا کند. با طرح این مسئله، آیت الله صدر و دیگر علما کوشیدند با نفوذ در بین تحصیل‌کردگان عرف‌گرا، آنان را به اسلام دعوت کنند.
بر اساس این تأملات، حزب الدعوة الاسلامیة در ربیع الاول سال 1377ق، مصادف با اکتبر 1957 تأسیس شد. در اوایل سال 1958، جزوه‌ای چهل صفحه‌ای تحت عنوان «صوت الدعوة» در نجف چاپ شد که در واقع نخستین شماره از نشریه رسمی این حزب بود. حزب الدعوة پس از انقلاب 14 ژوئیه 1958، از حمایت آیت الله العظمی محسن حکیم برخوردار شد و شیخ مرتضی عسکری نیز مسئولیت روابط عمومی با تحصیل‌کردگان عرفی را بر عهده گرفت (سیف‌زاده، 1379، ص224-225).
حزب الدعوة در اندیشه علمای مؤسس آن، عمل به یک تکلیف شرعی محسوب می‌شد؛ به عبارت دیگر مفهوم فعالیت در صفوف حزب الدعوة الاسلامیة با تکلیف شرعی (یعنی وجوب دعوت به خدا و امر به معروف و نهی از منکر) و مسئولیت شرعی خدمت به آرمان و مسائل امت یکسان شده بود، نه به دلیل صرف کار سیاسی با هدف دستیابی به امتیازات مادی یا مطامع سیاسی.
از دیدگاه حزب الدعوة الاسلامیة، هر حزبی که عناصر آن برای یاری رساندن به اسلام، آن هم بر پایه ولایت‌پذیری و گرایش شرعی و شرایط قرآنی وارد عمل شوند، یک حزب اسلامی به شمار می‌آمد (ادیب و موسوی، 1383، ص12-13).
به طور کلی پنج عامل عمده اجتماعی – سیاسی در شکل گیری الدعوة سهیم بودند:
1. به وجود آمدن آگاهی‌های محدودی نسبت به بحران گرایش‌های اسلامی عراق، به ویژه جنبه‌های مبارزاتی آن، در محافل حوزه‌های علمیه و برخی محافل جوانان علاقمند به سیر جنبش جهانی اسلامی در دهه 1950.
2. کوشش‌های بیدارگرانه جدیدی که در اثر این آگاهی شکل پذیرفت تا خطاهای انقلاب 1920 و پیامدهای آن را جبران کند. انقلاب 1920 انقلابی بود که روحانیان عراق آن را رهبری کردند؛ اما انقلاب در میانه راه ناکام ماند و هیچ کوششی برای دستیابی به قدرت سیاسی و یا راه‌اندازی یک جنبش اسلامی در ابعاد سیاسی صورت نپذیرفت.
3. تغییر رویکرد نسبت به اندیشه جدایی دین از سیاست که در محافل دینی شیعه رواج یافته بود و آن را از نشانه‌های فروپاشی اسلام جهانی تلقی می‌کردند. در نتیجه پارادایم جدایی دین از سیاست، راه برای رشد ملی‌گرایی و رواج منطق انفعال در جهان اسلام هموار شده بود و در چنین وضعیتی، حوزه‌های علمیه به درون‌گرایی تن داده، عملا جدایی دین از سیاست را پذیرفته بودند.
4. رشد روز افزون فعالیت جریان کمونیستی، در کنار رشد ملی‌گرایی در صحنه عراق. در آن زمان مارکسیست‌ها و ناسیونالیست‌ها موفق شده بودند موقعیت برجسته‌ای در صحنه سیاسی عراق کسب کنند. در این میان، جریان اسلام‌گرای عراق در مرحله مابعد جنگ جهانی دوم و برای مدتی نزدیک به یک دهه، از قدرت تأثیرگذاری در جامعه عراق و صحنه سیاسی آن و جلوگیری از رشد روزافزون کمونیسم و ملی‌گرایی ناکام ماند. این وضعیت تا پایان دهه پنجاه میلادی دوام یافت. کمونیست‌ها در دوره زمامداری عبدالکریم قاسم و در پی فروپاشی نظام پادشاهی عراق، نفوذ بسیار وسیعی پیدا کردند؛ تا آنجا که جامعه عراق به جامعه‌ای تبدیل شد که در ان اسلام در حالت غربت و انزوا قرار داشت. مساجد این کشور خالی از جوانان شد و تنها شمار معدودی از بزرگسالان به مراکز عبادی مراجعه می‌کردند؛ حتی پاره‌ای از مساجد ویران شد و هیچ کس در فکر بازسازی آن‌ها نبود.
جامعه عراق در این مرحله، وضعیت بحرانی را سپری می‌کرد و اسلام در این شرایط، یکی از تاریک ترین دوران تاریخی خود را در عراق می‌گذراند.
5. ظهور جنبش‌های اسلامی پراکنده در گوشه و کنار جهان اسلام که در قالب احزاب و گرایش‌های اسلامی تجلی یافت، و نفوذ این تحولات به صحنه عراق.
تجربه اخوان المسلمین و حزب التحریر، شیعیان عراق را پیدا کرد و آن‌ها را به سوی فعالیت‌های حزبی کشاند؛ همان فعالیت‌هایی که در پایان دهه پنجاه میلادی، در سلطه بی‌چون و چرای جریان کمونیستی بر صحنه عراق رشد کرد. با کودتای 1958 جمود حوزه‌ها در هم شکست و شرایط نسبتاً مساعدی برای شکل‌گیری تشکل‌های اسلامی فراهم آمد. پاره‌ای از روحانیان و متدینان به حرکت درآمدند و «ضرورت انسجام فعالیت‌های دینی – سیاسی» را مطرح کردند. بنابراین می‌توان گفت شمارش معکوس شکسته شدن انزوای سیاسی حوزه‌های علمیه، از انقلاب 1920 به این سو آغاز شد و چنان که آمد، این جنب‌وجوش و فعالیت در قالب حزب الدعوة الاسلامیة تجلی یافت (ادیب و موسوی، 1383، ص8-11).
مؤسسان الدعوة و سازمان حزبی
هسته اولیه حزب را شخصیت‌های مشهوری چون سید محمد باقر صدر، صالح الادیب، آیت الله سید مرتضی عسکری، آیت الله قاموسی و سید مهدی حکیم تشکیل می‌دادند (ادیب و موسوی، 1383). در کنار این‌ها از الحاج عبدالصاحب الدخیل نیز نام برده می‌شود (ناظمیان، 1381، ص41).
به لحاظ سازمانی، حزب الدعوة الاسلامیة، شکل یافته‌ترین سازمان حزبی شیعیان بود که بنا به گفته حجت الاسلام سید محمد باقر مهری، سازمانی هرمی شکل داشت که دستورهایش از بالا به پایین بود.
شورای رهبری حزب از سه شاخه اصلی تشکیل می‌شد:
1. شورای فقها که مسئولیت مراقبت و نظارت بر مسائل فکری وعملی حزب را بر عهده داشت.
2. شورای کل که بر شورای اجرایی حزب و همه مسائل حزب نظارت می‌کرد.
3. شورای اجرایی که کارش نظارت بر مسائل اجرایی داخل حزب بود (سیف‌زاده، 1379، ص231).
هرایر دکمجیان در کتاب خود (1383، ص229-230) در مورد حزب الدعوة و ساختار سازمانی آن، اینگونه می‌نویسد:
الدعوة یک حزب بزرگ به رهبری روحانیون تحصیل کرده جوان بود که از پیشروترین مجتهد فره‌مند عراق، یعنی محمدباقر صدر الهام می‌گرفتند. اعضای آن غالباً از طبقه متوسط و متوسط پایین بودند که بیشتر در بغداد و شهرهای مقدس و جنوب عراق تمرکز داشتند. تبلیغات حزب از طریق مساجد و مدارس مذهبی و تحت راهنمایی حوزه علمیه نجف صورت می‌گرفت. اعضای فعال حزب، با استحکام تمام، در «حلقات» سازماندهی می‌شدند که خود از هسته‌هایی تشکیل می‌شد که بر اساس اصل «سازماندهی طولی» تشکیلات سازمانی (تنظیم الخیطی) فعالیت می‌کردند و شناخت هر عضو، از همکاران سازمانی خودش، محدود بود.
مرحله‌بندی در استراتژی الدعوة
راهبرد مرحله بندی کردن مبارزه در حزب الدعوة، بر چهار اصل استوار است:
1. مرحله بنا و تحول‌خواهی
حزب در این مرحله می‌کوشد از میان مسلمانان متعهد جامعه، عضو بگیرد و همزمان سطح آگاهی و شعور مردم را بالا ببرد.
2. مرحله کار مستقیم سیاسی
در این مرحله، حزب با رژیم رویارو می‌شود و دست به افشاگری می‌زند و می‌کوشد توده‌های مردم را در مسیر ساقط کردن رژیم رهبری کند. مرحله سیاسی در نظر رهبران حزب الدعوه، اشکال گوناگونی دارد. ممکن است کار سیاسی در قالب کتاب، روزنامه، مجله، و تشکیل تظاهرات سیاسی صورت بگیرد و احیاناً به درگیری نظامی هم منجر شود؛ چنان که در اواخر دهه 70 چنین شد.
3. مرحله انقلاب و درگیری نظامی با رژیم (دستیابی به قدرت)
حزب در دین مرحله مردم را تحریک می‌کند و به عملیات نظامی دست می‌زند تا رژیم را ساقط و حکومت اسلامی را جانشین آن کند.
4. برپایی حکومت و اجرای قوانین (حضور در عرصه قدرت سیاسی)
در آخرین مرحله، حزب باید ارکان نظام اسلامی را تشکیل دهد و قوانین و احکام اسلامی را در سرتاسر کشور به اجرا درآورد و یا بر اجرای آن نظارت کند (ناظمیان، 1381، ص43).
طرح دیدگاه مرحله‌بندی راهبردی، محصول مطالعه تجربیات حزبی و بهره‌گیری از تاریخ اسلام و نیز هماهنگی با رشد طبیعی هر پدیده تازه متولد شده است. از نظر بنیانگذاران حزب، تجربه پیامبر و ائمه اطهار در فعالیت مرحله‌ای و سازماندهی و رویارویی با موانع، اندوخته‌ای ارزشمند برای مبارزان در طول زمان است که باید از آن الگوگیری کرد. به باور حزب، مرحله‌بندی یکی از سنت‌های خداوند در تحولات اجتماعی است.
مطالعات آنان در تجربیات انقلابی و حزبی و به خصوص انقلاب روسیه، این نکته را تأیید می‌کرد که انقلاب بلشویک روسیه که به رهبری لنین، حزب کمونیست را به قدرت رساند، در دو مرحله صورت گرفت: آماده‌سازی و سپس انقلاب، همچنین، جنبش‌های اسلامی جهان اسلام در دهه‌های اخیر و در رأس آن‌ها دو جنبش اخوان‌المسلمین و حزب التحریر نیز راهبرد مبارزه مرحله به مرحله را در استراتژی خود در پیش گرفته بودند (ادیب و موسوی، 1383، ص15-16).
الدعوة بر محمل اندیشه‌های شهید صدر
یکی از امتیازات مهم و پایه‌ای الدعوة، در ارتباط آن با شهید سید محمد باقر صدر است؛ چه از لحاظ تئوریک و نظری و چه در ابعاد تشکیلاتی و مبارزاتی و چه در ابعاد گفتمان حزبی و جنبه نظارتی. شهید صدر برای حزب الدعوة یک نماد عقیدتی و مبارزاتی و رهبری بود که به حزب اعتبار می‌بخشید. نقش وی در نظریه‌پردازی پایه‌های دولت اسلامی و مسائل مربوط به آن و هسته‌های حزبی و عقیدتی الدعوه بی‌بدیل است؛ در واقع نام شهید صدر و الدعوه چنان به هم پیوند خورده است که به هیچ وجه نمی‌توان آن دو را از یکدیگر تفکیک کرد.
دکمجیان (1383، ص232) در مورد شهید صدر می‌نویسد: «نقش برجسته و برتر باقر صدر به عنوان رهبر فکری و معنوی و الهام بخش شیعیان عراق غیرقابل تردید است. نوشته‌های درخشان وی و نیز شهامت و درست‌کاری‌اش او را به سرچشمه حیاتی فعال‌گرایی شیعه عراق تبدیل کرد».
افکار سیاسی شهید صدر را می‌توان بدین شرح خلاصه کرد:
1. خدا منبع اصلی حاکمیت، قدرت و ثروت است. این اصل انسان را از بندگی و استثمار انسان‌های دیگر رها می‌سازد.
2. امت نماینده خداوند بر روی زمین است. امت در قبال خدا مسئول است که امانت او را برای همیشه به دوش بکشد.
3. شرع اسلام، منبع قانون‌گذاری و قانون اساسی است.
4. مرجعیت صحیح، بیان و تجلی قانون اسلام و بزرگ‌ترین مرجع زمان، نایب عام امام غایب است. در این مقام، تمامی وظایف مهم به مرجع محول شده است:
الف) مرجع، عالی‌ترین نماینده حکومت و فرمانده کل نیروهای مسلح است.
ب) او قانونی بودن مسائل قانون اساسی را بر اساس شرع اسلامی مشخص می‌کند و در مورد تطابق قوانین مصوبه مجمع قانونگذار (اهل حل و عقد) با شرع تصمیم‌گیری می‌کند.
ج) تعیین نامزدهای انتخابات را در جایگاه رئیس قوه مجریه، تصویب می‌کند.
د) مرجعیت، یک دادگاه عالی برای جلوگیری از انحراف، یک شورای شکایات برای رسیدگی به اعمال غیرعادلانه و یک شورای صد نفره از علمای روحانی، وعاظ و روشنفکران مذهبی برای هدایت امور تعیین می‌کند (الصدر، 1979/ جمشیدی، 1377).
نظریه «حکومت مرجع» در اندیشه شهید صدر
مقام عالی مراجع در دیدگاه شهید صدر از مفهوم جامعه اسلامی، گزینش یک شخصیت نمونه را ضروری می‌سازد. مرجع مورد نظر از نظر وی، باید واجد این خصوصیات باشد: نیکوکاری، صداقت، توانایی رهبری و قدرت قضاوت مستقل. از آنجا که مرجعیت یک عهد الهی برای ابدی کردن حضور پیامبر و امام و جانشینی آنهاست، تجلی و تجسم نیکوکاری و عصمت آنان نیز هست. گرچه مرجع، معصوم نیست، اما باید برای نیکوکاری و درستی تلاش کند (الصدر، 1979، صص 21-26 و 49-55). مرجعیت باید توسط شورای مرجعیت معین شود. این فرد باید از حمایت وسیع روحانیان و دانشجویان علوم دینی برخوردار باشد و در صورتی که چند فرد لایق برای مرجعیت نامزد شوند، یکی از آن‌ها از طریق آرای عمومی به عنوان مرجع اعلا مشخص خواهد شد.
بسیاری از صاحب‌نظران، نظریه حکومت مرجع شهید صدر را به لحاظ نظری و عملی، مترادف نظریه «ولایت فقیه» امام خمینی می‌دانند. از نظر آنان، شهید صدر به روشنی، نظریه جامع انقلاب اجتماعی و سیاسی ویژه استقرار یک جامعه اسلامی را ترویج کرده بود که در حکومت امام خمینی صورت تحقق به خود گرفت. آیت الله صدر از نظر شیعیان اقتداری برابر با اقتدار مرتضی علم الهدی (وفات 1043ق) و شیخ طوسی (وفات 1068ق) و علامه حلی (وفات 1325ق) دارد و تصادفی نیست که رسانه‌های خبری عربی زبان به وی لقب «خمینی عراق» (دکمجیان، 1383، ص 234-235) داده بودند.
شاخصه‌های گفتمان جهان شمول الدعوه
ظهور گفتمان اسلام‌گرای الدعوه – چنان که آمد – با بالاگرفتن موج کمونیسم و ملی‌گرایی در عراق همزمان بود. اولین صحنه رویارویی حزب با جریان فرهنگی کمونیسم در زمان حکومت عبدالکریم قاسم (1958 م به بعد) و پس از آن ملی گرایی بود.
در رژیم قاسم، کمونیست‌ها به حد اعلایی از آزادی در فعالیت رسیدند (الجمیلی، 1370، ص75-82) و با دستیابی به بخش‌هایی از دولت، توانستند جمعی از جوانان را جذب خود کنند و موجی از فعالیت‌های تخریبی علیه اسلام به راه بیندازند؛ از این رو الدعوه در چنین شرایطی کوشید در مبارزه علیه کمونیسم کار فرهنگی و تربیتی را سرلوحه کار خود قرار دهد.
در فوریه 1960، آیت الله بروجردی مرجع تقلید مطلق شیعیان، نامهای در قم علیه اصلاحات ارضی صادر کرد و به این ترتیب موضع‌گیری سابق خود را در مخالفت با مشارکت علما در سیاست اصلاح کرد (ویلی، 1373، ص58). این امر موجب تقویت قوای شیعیان در مخالفت با دولت عراق و همچنین علما شد. اگرچه نامه وی و پس از او آیت الله محمد موسوی بهبهانی به علت وقایع و تحولاتی بود که در ایران رخ می‌داد، اما نوشتن این نامه‌ها رسماً مجوز ورود علمای عراق به سیاست را صادر می‌کرد. پس از مخالفت آشکار آیت الله بروجردی با اصلاحات ارضی، آیت الله حکیم علیه حزب کمونیست عراق، قاطعانه وارد عمل شد و فتوا داد که «داشتن هرگونه ارتباط با حزب کمونیست غیرقانونی است. چنین رابطه‌ای به معنی کفر و الحاد یا حمایت از کفر و الحاد است» (همان، ص 58-59).
علما با توجه به عامل اساسی محبوبیت کمونیسم در بین عراقی‌ها، یعنی اندیشه عدالت اجتماعی، در صدد برآمدند روشن کنند این مفهوم از دیدگاه اسلام تا چه اندازه مورد توجه قرار گرفته است. نشریات شیعیان و به طور خاص الدعوه که قبلا روی حمله مستقیم به کمونیسم و ملی‌گرایی متمرکز شده بودند، کوشیدند با ارائه تصویری دقیق از اسلام، نشان دهند می‌توان از آن برای اداره یک جامعه جدید، مستقل و مبتنی بر عدالت بهره برد. در همین راستا، حزب الدعوه در همین سال‌ها، با توجه به گفتمان فرامنطقه‌ای‌اش، امتداد تشکیلاتی خود در لبنان، ایران و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، افغانستان و دیگر کشورهای اسلامی را آغاز کرد؛ برای مثال در لبنان، الدعوه جایگاه خوبی پیدا کرد و کتاب‌های «اقتصادنا» و «فلسفتنا»، اثر شهید صدر به یکی از پایه‌های عقیدتی شیعیان این کشور تبدیل شد، علاوه بر این‌ها، کتب سایر فقهای شیعه و سخنرانی‌های سید محمد حسین فضل الله و اقدامات امام موسی صدر در این زمینه بسیار مؤثر بود.
در کنار گسترش منطقه‌ای، گسترش گفتمان الدعوه به خارج از نجف و در درون مرزهای عراق (به خصوص بغداد)، توسط اعضا ادامه یافت و در کنار مردان، بنت الهدی صدر (خواهر شهید صدر که از تحصیلات علمی و شهرت قابل توجهی برخوردار بود) در کار آموزش و سازماندهی زنان فعال بود.
به تدریج با گسترده تر شدن فعالیت‌های حزب، واکنش مخالفان به آن نیز شدت می‌یافت. حزب کمونیست نخستین سازمانی بود که در این مورد احساس خطر کرده، در گزارش خود در سال 1962 در بصره، از ضرورت مبارزه با یک سازمان مرتبط با علمای نجف نام می‌برد. ملی‌گراها نیز در همین سال‌ها به مخالفت با الدعوه پرداختند؛ به طوری که شهید صدر رو در رو، مورد حمله اعضای ملی گرای حوزه درس خود، به ویژه «حسین الصافی» قرار می‌گرفت (همان، 1373، ص63- 64).
2- چرخش از گفتمان جهان شمول به محلی‌گرایی
مرحله دوم گفتمان جنبش شیعی الدعوه، به طور مشخص از زمان شکست کودتای حزب بعث در سال 1963 آغاز می‌شود؛ یعنی زمانی که حزب بعث با همکاری ملی گرایان عرب، کودتایی علیه قاسم طرح ریزی و اجرا کردند.
حزب بعث با دستیابی به عرصه قدرت، طی نُه ماه، ده هزار نفر را به اتهام کمونیست بودن دستگیر و صدها نفر را بدون محاکمه اعدام کرد (همان، ص64-65). صدام حسین تکریتی که بعدها رئیس جمهور عراق شد، یکی از شکنجه‌گران بعث در همین دوران بود. در نوامبر 1963، ملی‌گراهای ارتش به رهبری عبد السلام عارف، حزب بعث را از قدرت دور کردند و تمام قدرت را در دست گرفتند.
پس از سقوط عبدالکریم قاسم و به قدرت رسیدن عبد السلام عارف، حزب الدعوه بهترین دوران خود را آغاز کرد و فرصت یافت از نظر تشکیلاتی به خود سازمان دهد و هواداران بسیاری را جذب کند، و از آنجا که رژیم عبد السلام عارف نسبت به احزاب اسلامی تا حدودی کم توجه بود، دانشجویان حزب الدعوه، در انتخابات دانشجویی 1966 ب موفقیت چشمگیری دست یافتند. سال‌های 1963- 1968 (سال به حکومت رسیدن حزب بعث)، نه تنها برای حزب الدعوه که برای دیگر احزاب اسلامی نیز یک دوره طلایی است.
رفع تبعیض از شیعیان، دال برتر گفتمان محلی‌گرایی
با از بین رفتن کمونیست‌ها، گفتمان جنبش شیعی الدعوه، معطوف به گفتمان محلی با هدف کاهش تبعیض‌های سیاسی و اقتصادی اعمال شده علیه شیعیان می‌شود. در این دوران که تا سال 1977 ادامه یافت، جنبش‌های شیعیان و به خصوص مرجعیت، مواضع معتدل تری در قبال نظام به کار بستند.
افزایش قدرت آیت الله حکیم و تبدیل شدن او به مرجع تقلید مطلق پس از وفات آیت الله بروجردی و انتقال مرکزیت تشیع به نجف، از عوامل مهم گرایش جنبش شیعه به روش‌های مسالمت‌آمیز و تبلیغی در این دوران است. اگرچه پیش از ارتحال آیت الله محسن حکیم، به دلیل اخراج ایرانیان از عراق و برخی مسائل دیگر، روابط وی با رژیم، تنش‌زا شد، اما پس از مرگ وی در سال 1970، این تنش فروکش کرد.
تحول مهم دیگر در این دوران، افول جنبش‌های مارکسیستی از یک سو و منافع مشترک شیعیان و حزب بعث در تضعیف رژیم عارف (پیش از 1968) از سوی دیگر بود. پس از شکست کودتای حزب بعث در فوریه 1963، زمان حذف بعث فرا رسید. این در حالی بود که کمونیست‌ها هم قبلا حذف شده بودند و در خلأ قدرت ناشی از این امر، شیعیان توانستند موقعیت خود در عراق را تقویت کنند. برخی از صاحب‌نظران (جابر، 2003، ص134) معتقدند عارف قلباً تمایلات کمونیستی نداشت، اما فن‌سالاران ناصری پیرامون وی، دیدگاه مثبتی نسبت به شیعیان نداشتند.
اوضاع اجتماعی – سیاسی عراق
در سال‌های 1963 و 1964 اعضای روحانی و غیرروحانی حزب الدعوه، بر تلاش‌های خود، برای افزایش آگاهی مذهبی در میان مردم مدینة الثورة (شهرک انقلاب) واقع در حومه بغداد که در زمان حکومت قاسم برای فقرای بغداد ساخته شده بود (شهرک صدر فعلی) افزودند و در اکتبر 1965 دولت عارف با ورود امام خمینی به عراق موافقت کرد. امام سعی کرد علمای بلند پایه نجف را وارد فعالیت‌های سیاسی علیه شاه ایران کند. در این زمان، اسلام‌گرایان عراقی، قاطعانه به راهبرد خود برای نیل به یک جامعه اسلامی از طریق فعالیت‌های مسالمت‌آمیز و گام‌به‌گام و تکیه بر روی آموزش و تعلیم و قانع کردن افراد به درستی آرمان خود، تأکید می‌کردند. آنان از ابتدای فعالیت خود، قصد داشتند یک دانشگاه مدرن برای مؤمنان غیرروحانی تأسیس کنند که این طرح با تأسیس دانشگاه کوفه در نجف به ثمر رسید. مخارج و هزینه‌های این دانشگاه توسط علما و خانواده‌های بانفوذ شیعه، نظیر «شبرها» تأمین می‌شد (ویلی، 1373، ص 66-67)
قدرت یافتن مجدد بعث و فشارها بر الدعوه
با قدرت یافتن حزب بعث در سال 1968 مرحله جدیدی در تاریخ حزب الدعوة آغاز شد؛ مرحله‌ای که با دستگیری و طرد و اعدام رهبران این حزب همراه بود. حزب بعث که به مقتضای اندیشه چپ‌گرایانه‌اش، با تحرک فرهنگ اسلامی در سطح جامعه مخالف بود، از عمق خطر حزب الدعوه که در حوزه و دانشگاه برای خود پایگاه استوار و محکمی فراهم کرده بود، آگاهی یافت؛ بنابراین ابتدا کوشید با سران این حزب معامله کند (نادری، 1387، ص279) و چون موفق نشد، همه امکانات خود را برای نابودی تشکیلات آن به کار گرفت.
در سال 1970 در اولین مرحله از هجوم بعثی‌ها به حزب الدعوه، یکی از برجسته‌ترین رهبران این حزب به نام عبدالصاحب الدخیل (ابوعصام) دستگیر شد و برخی دیگر از رهبران، از جمله سید مهدی حکیم و سید مرتض عسکری و شیخ مهدی آصفی و دکتر داوود عطار از عراق گریختند. بعثیون تلاش بسیاری کردند تا از راه شکنجه و تهدید و ارعاب از ابوعصام اطلاعاتی به دست آوردند؛ زیرا ابوعصام هم در زمینه تشکیلات حزبی فعال بود و هم از کارشناسان عقیدتی و از مؤسسان حزب به شمار می‌آمد؛ اما او با مقاومت در برابر شکنجه لب از سخن نگشود و او را در حوض اسید انداخته، کشتند (ناظمیان، 1381، ص46).
در ژانویه 1970، دولت بعث اعلام کرد توطئه‌ای که مقامات ایران و گروهی از افسران ارتش عراق در آن دست داشتند، کشف کرده است. بعد از اعلام این خبر 44 تن را در طول 24 ساعت اعدام کردند که اکثر آنان طرفداران جنبش شیعی بودند (ویلی، 1373، ص74). در همین ایام، امام خمینی بین 21 ژانویه و 8 فوریه 1970، چند سخنرانی حوزه‌ای در نجف ایراد کرد. ایشان در این سخنرانی‌ها، با ابراز این عقیده که راهی برای اصلاح دولت ایران یا عراق وجود ندارد، خواستار حکومت مستقیم روحانیت شد و تصریح کرد فقها وظیفه دارند یک دولت اسلامی برپا کنند. وی آن دسته از فقهای آرام را که خودشان را به نماز و مباحثه محدود کرده‌اند، مورد ملامت قرار داد. این سلسله سخنرانی‌ها، تحت عنوان «دولت اسلامی» در سال 1985 به زبان انگلیسی منتشر شد.
آیت الله حکیم در دوم ژوئن 1970 درگذشت. بسیاری از شیعیان، ضمن تحریم وسایل حمل و نقل دولتی، تابوت وی را در فاصله 110 مایل میان بغداد و نجف همراهی کردند. مراجع موجود در عراق در این زمان سید محمد باقر صدر و آیت الله ابوالقاسم خویی بودند.
آیت الله خویی از آن دسته روحانیانی بود که به جدایی دین از سیاست اعتقاد داشت و طیف سنتی معتقدان به عدم دخالت علما در حیطه سیاسی را در حوزه رهبری می‌کرد. مرجع مقتدر دیگری که در این زمان در نجف بود و به لحاظ نظری، متفاوت از او می‌اندیشید، امام خمینی بود. شهید صدر در حد وسط این دو شخصیت قرار داشت؛ یعنی بین حمایت امام خمینی از حکومت روحانیت، و راهبرد مورد تأیید آیت الله خویی مبنی بر اجتناب از سیاست (اندرسن و استانسفیلد، 2005، ص227)؛ اما شهید صدر بعدها با دفاع از انقلاب ایران نشان داد بیش از آنکه به دیدگاه‌های آیت الله خویی نزدیک باشد، با امام خمینی نزدیکی بیشتری دارد.
فتوای مشهور شهید صدر و ممنوعیت عضویت در الدعوه
همچنان که مواضع و صف‌بندی علما جدی‌تر می‌شد و طیف امام و شهید صدر از برتری بیشتری برخوردار می‌شدند، فشارهای بعثیون نیز بر الدعوه و شیعیان شدیدتر می‌شد.
در سال 1971 دولت، محدودیت‌هایی برای طلاب غیرعرب ایجاد کرد و از طریق محدودیت صدور ویزا، تعداد طلاب غیرعرب را در نجف به شدت کاهش داد. در سپتامبر همان سال، دولت 4 هزار نفر از کردهای فیلیه (کردهای شیعه) را از عراق به ایران راند. رابطه ایران و عراق نیز در این زمان کم رنگ شد و از سال 1971- 1976 به زائران ایرانی، اجازه زیارت اماکن متبرکه عراق داده نشد.
در اوایل سال 1972، دولت بعث آیت الله صدر و شیخ محمد باقر حکیم یکی از پسران آیت الله حکیم را به مدت کوتاهی زندانی کرد. این اقدامات در کنار اقدامات قبلی، اعتراض شدید علما و رهبران دینی را به دنبال داشت و در 18 ژوئیه 1974، سی تن از رهبران شیعه دستگیر و پنج تن از آنان اعدام شدند (ناظمیان، 1381، ص47).
با اعدام این شخصیت‌های حزبی، حزب الدعوه ضربه بزرگی متحمل شد؛ به طوری که فعالیت آن در محافل فرهنگی به صورتی ملموس کاهش یافت. از آن پس بعثی‌ها در صدد بودند تشکیلات حزب الدعوه را در بازوهای فرهنگی کشور شناسایی و متلاشی کنند. در چنین شرایطی فتوای مشهور آیت الله محمد باقر صدر منتشر شد که طی آن طلاب حوزه علمیه عراق را از عضویت در هر گونه تشکیلات حزبی بر حذر می‌داشت. این فتوا واکنش‌های زیادی داخل حزب الدعوه به دنبال داشت؛ چون آیت الله صدر ورود طلاب به حزب الدعوه را ممنوع کرده بود.
آیت الله محمد باقر صدر که خود یکی از بنیانگذاران حزب الدعوة الاسلامیة بود، نمی‌توانست چنین موضعی علیه آن بگیرد. بعدها معلوم شد که مقصود آیت الله صدر سالم نگه داشتن حوزه علمیه از موج حمله‌ها و یورش‌های بعثیون بوده است؛ چون حوزه علمیه پشتوانه فکری حزب بود و در صورت ارتباط بیشتر حوزه و حزب، بعثی‌ها فرصت می‌یافتند به بهانه مبارزه با حزب، حوزه علمیه را نیز آماج هجوم خود قرار دهند و زیان‌های جبران‌ناپذیری به بار آورند.
آیت الله سید کاظم حائری در نامهای که در سال 1978 به استاد خود محمد باقر صدر می‌نویسد، علت این تحریم را از وی سوال می‌کند. وی در پاسخ، لحاظ کردن مصلحت و تقیه و سالم نگه داشتن حوزه علمیه از حملات حزب بعث را دلیل فتوای خود ذکر می‌کند (ادیب و موسوی، 1383، ص28-29).
3- رادیکالیزه شدن جنبش شیعی
از سال 1976 به بعد، آزادی‌های فردی شیعیان به طرز محسوسی کاهش یافت؛ زیرا به اعضای حزب بعث مسئولیت داده شد مراقب همسایگان خود باشند و فعالیت‌های آن‌ها را گزارش دهند و این اوضاع سبب نارضایتی هر چه بیشتر مردم عراق و به خصوص شیعیان شد و آتش خشم شیعیان را در قالب جنبش شیعی شعله‌ور کرد. این اقدامات، گفتمان جنبش شیعی را وارد مرحله‌ای تازه از حیات خود کرد که همان رادیکالیزه شدن جنبش بود.
مرحله رادیکالیزه شدن جنبش شیعی از سال 1977 و با شروع انتفاضه صفر آغاز شد و بدین ترتیب، مبارزه علنی و مسلحانه با رژیم بعثی در دستور کار الدعوه قرار گرفت. پس از انقلاب اسلامی ایران در فوریه 1979 و وقوع انتفاضه رجب 1979، این مرحله به اوج خود رسید و موجب اعدام محمد باقر صدر و خواهرش بنت الهدی و برخی دیگر از اعضای حزب الدعوه شد. در پی این امر بسیاری از رهبران شیعی از عراق خارج شدند و به مبارزه در تبعید پرداختند. تشکیل مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق و سپاه نهم بدر، یکی از این شیوه‌ها بود.
در بررسی علل رادیکالیزه شدن جنبش در این دوران، می‌توان به دو دلیل اشاره کرد: نخست، فزونی فشار و خشونت بعثی‌ها بر الدعوه و جنبش شیعی و دوم به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی ایران. در ادامه به بررسی دقیق‌تر این مقوله می‌پردازیم.
انتفاضه صفر (فوریه 1977)
با وقوع انتفاضه صفر در فوریه 1977، دولت بعثی برای نخستین بار، وارد درگیری مستقیم با مردم شد. با وجود ممنوعیت تشکیل اجتماعات، 30 هزار نفر از شیعیان، بیشتر به سبب نذری که داشتند، در 5 فوریه 1977 برای زیارت سالیانه از نجف، عازم کربلا شدند. سازماندهی این راهپیمایی توسط روحانیان حزب الدعوه در نجف انجام شد. راهپیمایان به تدریج در یک حسینیه در نجف جمع می‌شدند. جزوه‌های خبر این سفر زیارتی، دست‌نویس بودند تا دولت حتی الامکان از آن خبردار نشود. زائران در روز جمعه، 5 فوریه از نجف به سمت کربلا به حرکت در آمدند و با سر دادن شعار علیه حزب بعث و احمد حسن البکر رئیس‌جمهور وقت، مخالفت خود را با رژیم اعلام کردند (مار، 1380، ص354- 355). در بین کربلا و نجف، ارتش عراق راه را بر راهپیمایان بست و بالگردهای نظامی، از هوا مردم را مورد حمله قرار دادند. طی دو روز بعد (6 و 7 فوریه) تانک‌های نظامی، از هوا مردم را مورد حمله قرار دادند. طی دو روز بعد (6 و 7 فوریه) تانک‌های ارتش، افرادی را که به داخل شهر کربلا گریخته بودند، از پناهگاه‌ها بیرون کشیدند و حدود 2000 نفر را دستگیر کردند که هشت نفر از آن‌ها در 25 فوریه اعدام شدند (ویلی، 1373، ص80 – 82). این انتفاضه، در سطح بین المللی یک «شورش» خوانده شد و اینگونه وانمود شد که زائران مسلح بوده‌اند و علیه دولت بعثی، دست به مبارزه مسلحانه زده‌اند.
نکته مهم در این انتفاضه، اطلاع رژیم از نقش علما در رهبری جنبش شیعی است. رژیم بعث، از تمامی بازداشت شدگان در مورد روابطشان با آیت الله صدر و اینکه از کدام مرجع تقلید می‌کنند، می‌پرسید. در نتیجه، رژیم تمامی محافل تحقیقاتی و مطالعاتی شیعه را به کنترل خود درآورد و بسیاری از علما از عراق خارج شدند. در 23 نوامبر همان سال، سید مصطفی خمینی در عراق مورد سوء قصد قرار گرفت و به شهادت رسید. بدین وسیله خشم شیعیان از رژیم شدت یافت.
دولت در این زمان بر تلاش‌های خود برای مسلط کردن ایدئولوژی حزب بعث بر عراق کوشید و امتناع افراد از پیوستن به حزب بعث را به منزله مخالفت تلقی و آن‌ها را زندانی می‌کرد.
در سپتامبر 1978 امام خمینی که در منزل خود تحت نظر بود، اجازه یافت از عراق بیرون برود. با خروج او، بعثی‌ها می‌توانستند راحت و بدون مانعی دردسرساز، به سرکوب خود ادامه دهند.
الدعوه و پیروزی انقلاب ایران
پس از انتفاضه صفر (فوریه 1977) حزب الدعوه، با تحمل ضربه‌های زیاد، با تشکیلات جدید و کاملا سری به حیات خود ادامه می‌داد.
در فوریه 1979 انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید. به دنبال این تحول اساسی در منطقه و جهان، بازوهای تشکیلاتی حزب الدعوه در سطح دانشگاه‌ها فعال شدند و مرحله کار سیاسی حزب آغاز شد. پیروزی انقلاب اسلامی، تأثیر زیادی بر مردم و جریان‌های سیاسی عراق داشت.
وجود حوزه علمیه در نجف و کربلا و ارتباط تاریخی آن‌ها با علما و روحانیان ایرانی و به ویژه اقامت طولانی امام خمینی در عراق، شباهت مذهبی و فقهی و مشترکات فرهنگی دو کشور و وجود مرزهای مشترک بین دو کشور، از جمله دلایلی بود که شدت این تأثیر را افزایش می‌داد.
بعثی‌ها که از خطر تأثیر انقلاب ایران بر مردم عراق آگاه بودند و می‌دانستند حزب الدعوه می‌تواند عامل تشکیلاتی مهمی برای انتقال این تأثیر باشد، هجوم گسترده‌ای علیه این حزب آغاز و بسیاری از اعضای آن را دستگیر کردند.
شهید صدر پس از انقلاب ایران با امام خمینی بیعت کرد. جمله مشهور او که می‌گفت: «در امام ذوب شوید، چنان که او در اسلام ذوب شده است»، موضع‌گیری شهید صدر را در مورد انقلاب ایران بیش از هر چیزی نمایان می‌کند.
بسیاری از صاحب‌نظران نقش اندیشه‌پردازی شهید صدر را در نوشتن قانون اساسی ایران یادآوری کرده، از وی با عنوان «پدر خوانده قانون اساسی ایران» نام می‌برند (سیف‌زاده، 1379، ص86/ دکمجیان، 1383، ص233).
دستگیری صدر و انتفاضه رجب 1979
به دنبال تحولات سال 1979، آیت الله صدر در شب 17 رجب همان سال، از سوی حزب بعث دستگیر شد. هنگام نماز صبح خواهرش بنت الهدی به حرم امام علی رفت و خبر دستگیری وی را به نمازگزاران رساند. مردم در شهرهای مختلف عراق در اعتراض به دستگیری آیت الله صدر به خیابان ریختند. این شدیدترین تظاهرات مردمی در مناطق بغداد، دیاله، ناصریه و کرکوک بود. این تظاهرات بعدها به انتفاضه رجب مشهور شد. حکومت بعثی ساعت ده صبح روز بعد، آیت الله صدر را آزاد کرد، اما از آنجا که تمام مجاهدان و مبارزان در اعتراض به این اقدام به خیابان‌ها آمده بودند، بعثی‌ها توانستند با شناسایی نقاط تجمع آن‌ها، برخی از هسته‌های آنان را شناسایی کرده، حمله گسترده‌ای علیه آنان و به خصوص رهبران و اعضای حزب الدعوه ترتیب دهند. بسیاری از نیروهای انقلابی در این جریان دستگیر و اعدام شدند.
شهید صدر از دوازده ژوئن 1979 تا مارس 1980، یعنی یک ماه قبل از مرگش در منزل خود تحت نظر بود؛ همان منزلی که انتفاضه رجب از آن آغاز شد و طی آن اقشار مختلف مردم از شهرهای بغداد، بصره، ناصریه، کرکوک، دیوانیه، سماوه و دیاله وارد بغداد شدند و شعارهایی در حمایت از آیت الله صدر و امام خمینی سر دادند. دولت واحدهای زرهی ارتش را علیه تظاهرکنندگان به کار گرفت و ده‌ها تن از آن‌ها را به قتل رساند.
آیت الله صدر از محبس خود فتوایی صادر کرد و اعلام کرد: هر مسلمان مؤمنی باید با حزب بعث مبارزه کند. در نتیجه این فتوا، سازمان حزب بعث در شهر الثوره منحل شد و این مسئله تردیدهایی در وفاداری دیگر بعثی‌های شیعه نسبت به حزب ایجاد کرد. دولت به عملیات سرکوب شدت بخشید و حدود سه هزار شیعه را دستگیر کرد و تعدادی از آن‌ها را اعدام نمود. در میان دستگیرشدگان 22 روحانی شیعه و سه روحانی سنی بودند که عفو بین‌الملل در مورد آن‌ها با احمد حسن البکر، رئیس جمهور عراق تماس گرفت.
در ژوئن و ژوئیه 1979 تعداد زیادی از روحانیان از جمله حجت الاسلام حاج قاسم المبرقع و شیخ قاسم شبر اعدام شدند؛ همچنین پانزده روحانی نیز از عراق اخراج شدند که سید محمد شیرازی از جمله این اخراجی‌ها بود (ویلی، 1373، ص84).
قدرت مطلق صدام حسین و ورود الدعوه به بخش انقلابی
احمد حسن البکر، رئیس جمهور عراق در ژوئن 1979 در منزل خود تحت نظر قرار گرفت. در همان ماه صدام حسین، 21 نفر از بعثی‌های بلندپایه را اعدام کرد که به این ترتیب، هرگونه احتمال پیوند اصلاح‌طلبانه بین اسلام و حزب بعث از میان رفت. حسن البکر، رئیس جمهور برکنار شده عراق نیز کمی بعد در منزل خود، در شرایط مرموزی درگذشت و بدین وسیله صدام حسین به قدرت مطلق در عراق تبدیل شد.
شهید صدر و دیگر رهبران الدعوه و جنبش شیعی عراق، در نتیجه اقدامات خشن حزب بعث، تصمیم گرفتند تظاهرات مردمی را کنار بگذارند و از راه‌های غیرمسالمت‌آمیز برای نشان دادن اعتراض خود استفاده کنند. شهید صدر در «صوت الدعوه» نوشت: «در وضع فعلی، اسلام به انقلاب نیاز دارد، نه اصلاحات. تنها راه برای تغییر دادن تبلیغات، همان تغییر دادن سردمداران است؛ بنابراین دعوت ما یک دعوت انقلابی است؛ قیامی برای نجات دادن است از وضع فاسد حاکم فعلی.
شهید صدر در این مقطع از منزل خود که در آن زندانی بود، مکرراً پیام‌هایی به صورت نوار کاست برای مردم عراق ارسال می‌کرد. وی در آخرین پیام خود – که معروف‌ترین آنهاست – می‌گوید: «لازم است یک موضع رزمی اتخاذ شود … من حیات خود را به خاطر شیعه و سنی طی کرده‌ام که در آن از پیامی که آن‌ها را متحد ساخت و کیشی که آن‌ها را در یک کالبد پذیرا شد، دفاع کردم» (همان، 1373، ص85).
در 31 ژوئیه، ائتلافی از احزاب اسلامی مهم، با محوریت الدعوه به نام «نهضت آزادی بخش اسلامی» بیانیه‌ای در مطبوعات خارج از عراق منتشر و اعلام کرد: اسلام گرایان عراقی، در نتیجه اعمال خشونت‌آمیز دولت علیه آن‌ها، روش‌های خشونت‌آمیز به کار خواهند گرفت. گروه‌های اسلامی به دو شاخه نظامی و غیرنظامی تقسیم شدند. شاخه غیرنظامی، توجه خود را همچنان افزایش سطح آگاهی اسلامی مردم قرار داده بود. اعضای شاخه نظامی، با افزودن کلمه «مجاهد» به نامهای خود، اقدام به عملیات چریکی و نظامی می‌کردند. در اواخر سال 1979، نیروی نظامی حزب الدعوه – که بعداً به نیروی شهید صدر معروف شد – تشکیل گشت و دست به فعالیت چریکی علیه دولت بعثی زد.
اعدام آیت الله صدر و خواهرش
در مارس 1980 نود و شش نفر از اعضای الدعوه اعدام شدند. در روز آخر همین ماه، قطعنامه 461 شورای فرماندهی انقلاب، برای عضویت در حزب الدعوه مجازات مرگ تعیین کرد (ویلی، 1373، ص88). گام بعدی حزب حاکم دستگیری آیت الله صدر در آوریل 1980 بود. حزب بعث، در آغاز قصد داشت از آیت الله صدر یک مرجع اسلامی و عربی بسازد تا در برابر امام خمینی قرار گیرد و از موج تأثیرات انقلاب ایران بر مردم عراق بکاهد؛ از این رو به آیت الله صدر در قبال آزادی، چهار شرط پیشنهاد کرد: فتوای خود را مبنی بر جایز نبودن عضویت در حزب بعث پس بگیرد؛ عضویت در حزب الدعوه را تحریم کند؛ رژیم عراق را تأیید کند؛ در بیانیه‌ای از جمهوری اسلامی ایران تبری جوید و مخالفت خود را با امام خمینی و انقلاب ایران اعلام کند.
چون آیت الله صدر، شروط مذکور را نپذیرفت، از وی خواستند حداقل یکی از شرایط را بپذیرد؛ اما وی زیر با نرفت. چند روز بعد در 8 آوریل او را به همراه خواهرش بنت الهدی که نقش بسیاری در برپایی انتفاضه رجب داشت، به شهادت رساندند. همزمان با شهادت محمد باقر صدر، شیخ حسین معن، مسئول حزب در داخل عراق به همراه برخی دیگر از شخصیت‌های حزب، مانند: جواد الزبیدی، عبد الساده عبدالله و عبدالرضا جبوری نیز اعدام شدند (ناظمیان، 1381، ص49).
با شهادت آیت الله صدر، حزب الدعوه پشتوانه فکری و سیاسی بزرگی را از دست داد و بسیاری از رهبران و کادر اصلی حزب به ایران و دیگر کشورها مهاجرت کردند تا برای مرحله سوم که مبارزه مسلحانه با رژیم است، آماده شوند. اینان در قالب جنگ‌های نامنظم، ضربه‌های بسیاری بر پیکر رژیم بعثی وارد آوردند.
ویلی در کتاب نهضت اسلامی شیعیان عراق آمار اعدامیان شیعیه و فعال توسط دولت بعثی در سال‌های 1974 و 1980 را پانصد نفر ذکر می‌کند. این آمار، آمار رسمی حزب بعث است که در گزارش عفو بین الملل به دو برابر می‌رسد (1373، ص96).
پس از اعدام شهید صدر، آیت الله خویی تنها مرجع بلند پایه باقیمانده در نجف، خواستار ترک فوری عراق شد؛ اما پاسخ حزب بعث به این درخواست منفی بود. بعثی‌ها دارایی‌های شخصی و مذهبی وی را که به بیش از دو میلیون دلار می‌رسید، در بانک رافدین توقیف کردند. تلفن وی قطع شد و دانشجویان او دستگیر و اعدام شدند. نه اجتناب آیت الله خویی از سیاست، نه سن زیاد وی و نه مقام وی به عنوان مرجع بسیاری از شیعیان در کشورهای مختلف، هیچ یک مانع هتک حرمت او توسط رژیم بعثی نشد و چنین رفتاری با او خشم مسلمانان را برانگیخت.
عملیات نظامی الدعوه
بعد از شهادت آیت الله محمد باقر صدر و آغاز مرحله مبارزه مسلحانه، حزب الدعوه برخی عملیات نظامی را پی‌ریزی کرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
– ترور ناموفق صدام در سال 1981 در منطقه «جیزان الچول» که در نزدیکی دیاله قرار دارد. پس از این اقدام، تمام منطقه مورد حمله عوامل رژیم بعث قرار گرفت.
– ترور ناموفق صدام در سال 1982 در منطقه دجیل که بین سامراء و بغداد قرار دارد. صدام به طرز عجیبی از این ترور جان سالم به در برد.
– عملیات شهید صدر در شهر موصل در سال 1987. در این عملیات بسیاری از افرادی که همراه صدام بودند، کشته شدند.
– عملیات مدینة الطب در بغداد در سال 1980 که دکتر غازی الریدی عامل اجرای این ترور بود.
– منفجر کردن سفارت عراق در بیروت که در این عملیات هشتاد نفر از کارمندان و دیپلمات‌های سفارت عراق کشته شدند. عامل اجرای این عملیات، ابومریم بود (همان، 1373، ص51).
در کتاب محاولات لاغتیال الرئیس نوشته برزان تکریتی برادر صدام، به دوازده عملیات اشاره شده که همه آن‌ها به حزب الدعوه نسبت داده شده است.
الدعوه پس از شهادت صدر
در سپتامبر 1980، عراق به خاک ایران هجوم آورد. این حمله مورد حمایت اکثر کشورهای عربی قرار گرفت. شیعیان فعال در صحنه سیاسی عراق که به سبب برخورداری از حمایت ایران، و از دست دادن شهید صدر و عملیات سرکوب گرانه، منزوی شده بودند، به تغییر روشی روی آورده و عراق را اغلب به مقصد ایران ترک کردند.
در 17 نوامبر 1982، محمد باقر حکیم، تشکیل مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق را در تهران اعلام کرد. مجلس اعلا در واقع از احزاب و گروه‌های معارض دولت بعث تشکیل شد و تشکیل آن مقدمه تشکیل دولت موقت عراق بود که در صورت تصرف بصره، دومین شهر بزرگ عراق، می‌توانست مسئولیت اداره امور عراق را به عهده گیرد (اندرسن و استانسفلد، 2005، ص233).
مجلس اعلا تا زمان فروپاشی دولت بعث به کار خود در تهران ادامه داد و در سال 1988 که گروه‌های مقاومت اسلامی و کُرد، عملیات خود را به خارج از منطقه نسبتا بزرگ تحت کنترل خود در شمال عراق توسعه دادند، نقش اساسی ایفا کرد. سپاه بدر، بازوی نظامی مجلس اعلا در این عملیات، سازماندهی شده بود و نقش اساسی داشت. دولت عراق در اوت 1988 علیه نیروهای مقاومت و شهروندان کُرد در حلبچه از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد و مقاومت آنان را در هم شکست.
انتفاضه 1991 در جنوب عراق
در دوم اوت 1990 ارتش عراق با ادعای مالکیت کویت، به این کشور حمله کرد؛ ولی بر خلاف انتظار عراق، بلافاصله یک ائتلاف بین المللی علیه رژیم صدام شکل گرفت. گروه‌های معارض عراق بر آن شدند طرحی برای اداره کشور بدون صدام تدوین کنند. پنج حزب اسلامی در سپتامبر همان سال در دمشق با احزاب ملی گرای کُرد، حزب کمونیست عراق و بعثی‌های ناراضی تشکیل جلسه دادند. این جلسه به تشکیل «کمیته ملی» به رهبری ژنرال حسن نقیب، اخراجی ارتش عراق در سال 1979 انجامید. این گروه خواستار انتخابات آزاد در عراق و استقلال کُردها شد و صهیونیسم و امپریالیسم را نیز محکوم کرد.
در 17 ژانویه 1991 ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا برای آزادسازی کویت از اشغال صدام در جنگی ویرانگر که پنج هفته به طول انجامید، عراق را ویران کردند. گروه‌های معارض فوراً به تلاش برای تشکیل دولت موقت همت گماشتند. پس از پایان جنگ، هنوز رژیم صدام در رأس کار بود. شیعیان جنوب عراق و کُردهای شمال علیه دولت صدام دست به قیام سراسری زدند که به انتفاضه 1991 شهرت یافت. صدام با استفاده از ارتش بعث، از بمب‌های ناپالم و فسفری استفاده کرد و پس از سرکوب این قیام، دست به اعدام دسته‌جمعی دستگیرشدگان زد. از جمله افراد دستگیر شده در جریان انتفاضه 1991، آیت الله خویی مرجع تقلید 95 ساله شیعیان و شانزده نفر از اعضای خانواده روحانی بحر العلوم بودند (اندرسن و استانسفلد، 2005، ص234).
از این زمان تا فروپاشی نظام بعثی توسط نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا در سال 2003، حزب الدعوه و جنبش شیعی عراق فعالیت چشمگیر چندانی نداشتند و به یک دوره فترت بیش از یک دهه‌ای فرو رفتند.
تطورات نظری، حیطه‌های نفوذ و نقاط ضعف الدعوه
الدعوه به طور عمده فعالیت خود را در کار بر روی دو بخش از جامعه عراق متمرکز کرد. این از جهتی نشانه قوت و از طرفی نشانه ضعف آن محسوب می‌شود.
طلاب حوزه‌های علمیه، نخستین گروه بود. حزب از طریق روحانیانی که مراحل علمی خود را به پایان رسانده و برای تبلیغ عازم دورترین نقاط عراق بودند، می‌توانست در طبقه کارمندان، کارگران و کشاورزان نفوذ و حمایت آنان را جلب کند.
گروه دوم، دانشجویان دانشگاه‌ها بودند. حزب با توسعه فعالیت خود در دانشگاه‌ها کوشید دانشجویان را که آینده‌سازان جامعه بودند، با جنبش اسلامی و احکام دین اسلام آشنا سازد و آنان را برای کار سیاسی آماده کند.
نکته مهم در مورد کار الدعوه در نفوذ بر سرمایه‌های اجتماعی، به عدم همه جانبه‌نگری آن باز می‌گردد. سرمایه‌گذاری بر روی طلاب و دانشجویان لازم بود؛ اما بخش عمده‌ای از جامعه که پیش از این تأثیرگذاری تاریخی فوق‌العاده‌ای در تاریخ عراق داشته‌اند. یعنی ارتش و نظامیان را نادیده گرفت. حزب هیچ‌گاه برای نفوذ در ارتش سرمایه‌گذاری جدی و طولانی مدت نکرد و شاید یکی از دلایل عمده عدم نزدیکی آن به قدرت، همین نکته بود؛ در حالی که حزب بعث و دیگر احزاب توانستند از رهگذر ایجاد پایگاه در ارتش، مقدمات رسیدن به حکومت را فراهم آورند.
از سوی دیگر، چرخش این حزب در نظریه را شاید بتوان از نقاط ضعف آن دانست (اگرچه شاید بتوان آن را از نقاط قوت حزب نیز شمرد). حزب الدعوه در طول زمان، قالب‌ها و چارچوب‌های گوناگونی در اندیشه مبارزاتی اش برگزید و این سبب به وجود آمدن ابهامات فراوانی در مورد شکل و ماهیت نظام سیاسی مورد نظر حزب شد. الدعوه در آغاز، خواهان برپایی نظام سیاسی با تکیه بر اصل «شورا» بود که از سوی سید محمد باقر صدر نظریه‌پردازی شده بود. این دیدگاه، به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1979 به نظریه «ولایت فقیه» تغییر کرد و سپس به دلیل آنکه حزب به این نتیجه رسید که این نظریه با ویژگی و بافت جامعه عراق سازگاری ندارد، آن را به نظریه تازه‌ای که آمیزه‌ای از اصل شورا و اصل ولایت فقیه بود، تغییر داد.
با تمام اوصاف مذکور، حزب هیچ گاه نتوانست از درون و طی یک روند انقلابی یا به وسیله یک کودتا و حرکت براندازانه نظامی، قدرت سیاسی را در عراق به دست گیرد.
اگرچه اعضای این حزب پس از سرنگونی حزب بعث در سال 2003 توسط نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا، طی جریان مشارکت مردمی توانستند جایگاه نخست وزیری را در این کشور در دست گیرند (ر. ک به: تلاشان، 1389، ص109-127) و نخست وزیر فعلی (نوری المالکی) نیز که پس از مسئولیت ابراهیم الجعفری دیگر عضو بلندپایه سابق این حزب، به مسئولیت گاشته شده است، اما تاریخ در هیچ کجا تغییر از درون را در سیستم سیاسی و نظام حکومتی عراق به نام حزب «الدعوة الاسلامیة» ثبت نکرده است.
نتیجه
در مقاله حاضر تلاش شد با روش گفتمان شناسی تاریخی و با مطالعه موردی حزب الدعوة الاسلامیة، گفتمان مقاومت جنبش شیعی عراق را از ابتدای تأسیس آن تا فروپاشی حکومت حزب بعث به تصویر درآوریم. بازنمایی این گفتمان در سه مرحله بررسی و تعریف شد: مرحله اول: جهان شمولی اندیشه گفتمان. این مرحله از دهه 1950 آغاز می‌شود و تا سال 1963 (شکست کودتای حزب بعث) ادامه می‌یابد. در این مرحله، گفتمان جنبش شیعی، معطوف به ایده‌های جهان شمول اسلامی و بازتعریف آن در ذهن جامعه، به منظور مقابله با نفوذ اندیشه‌های وارداتی غربی و به طور مشخص اندیشه‌های کمونیستی و ملی گرایانه است. مرحله دوم: محلی گرایی گفتمان. در این مرحله، چرخش گفتمانی از ایده جهان شمولی به سوی محلی گرایی است و هدف آن کاهش تبعیض‌های سیاسی و اقتصادی اعمال شده علیه شیعیان است. این دوران از شکست کودتای حزب بعث در سال 1963 آغاز می‌شود و تا سال 1977 ادامه می‌یابد. مرحله سوم: رادیکالیزه شدن گفتمان. در این مرحله، دال برتر و نقطه مرکزی گفتمان، ایده براندازی رژیم حاکم است. سرآغاز این مرحله، انتفاضه صفر 1977 بوده و با انقلاب اسلامی ایران و انتفاضه رجب 1979 به اوج خود می‌رسد که به اعدام شهید صدر و خواهرش، و همچنین برخی از اعضای حزب الدعوة منجر می‌شود. آخرین حرکت جنبش در این دوره، در انتفاضه 1991 تجلی می‌یابد که در آن، بسیاری از مردم عراق جان خود را از دست دادند. اعمال خشونت بیش از حد حزب بعث و گفتمان قدرت رسمی عراق، همچنین پیروزی انقلاب اسلامی ایران، عوامل اصلی رادیکالیزه شدن جنبش شیعی عراق بودند.
گفتمان جنبش شیعی، با گذار از این سه مرحله و ورود به بخش جدید (گفتمان پساصدام)، هنوز نتوانسته آنچنان که بایسته است، طرحی ویژه از حکومت شیعی در ساختار پیچیده جامعه عراق طراحی و اجرا کند و این، در درجه اول به ضعف این گفتمان در عرصه نظریه باز می‌گردد. نگاهی به چرخش‌های نظری این گفتمان در طول سه دوره مذکور (چرخش از نظریه شورا به ولایت فقیه و پس از آن نظریه ترکیبی)، بهترین شاهد بر مدعای فوق است.
منابع
1. ادیب، عادل و سید حسین موسوی؛ حزب الدعوه اسلامی عراق (پیشینه تاریخی و اندیشه سیاسی)؛ تهران: مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، 1383.
2. اندرسن، لیام و گاریس استانسفیلد؛ عراق المستقبل (دکتاتوریة، دیمیقراطیة أم تقسیم؟)؛ رمزی ق. بدر؛ لندن: شرکة دار الوراق للنشر، 2005.
3. تلاشان، حسن؛ «دورنمای ژئوپلیتیک شیعه در عراق»؛ فصلنامه علمی – پژوهشی شیعه شناسی، ش31، پاییز 1389.
4. جمیلی، ع؛ نگاهی به تاریخ سیاسی عراق؛ ترجمه محمد حسین زوار کعبه؛ تهران: حوزه هنری، 1370.
5. جمیلی، ع؛ نگاهی به تاریخ سیاسی عراق؛ ترجمه محمد حسین زوار کعبه؛ تهران: حوزه هنری، 1370.
6. دکمجیان، هرایر؛ جنبش‌های اسلامی در جهان عرب (اسلام در انقلاب)؛ ترجمه حمید احمدی؛ تهران: کیهان، 1366.
7. سیف‌زاده، سید حسین؛ عراق، ساختارها و فرایند گرایش‌های سیاسی؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1379.
8. صدر، محمد باقر؛ خلافة الانسان والشهادة الانبیاء؛ قم، 1979.
9. مار، فب؛ تاریخ نوین عراق؛ ترجمه محمد عباس‌پور؛ مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس، 1380.
10. نادری، احمد؛ گفتمان جنبش شیعی عراق، بررسی انسان شناختی؛ ج2، تهران: نزدیک، 1387.
11. ناظمیان، رضا؛ تاریخ سیاسی معاصر عراق؛ قم: مؤسسه فرهنگی کتاب و عترت، 1381.
12. ویلی، جویس ان؛ نهضت اسلامی شیعیان عراق؛ ترجمه مهوش غلامی؛ تهران: اطلاعات، 1373.
13. Fateh, AJabar, 2003 The Shiie Movement in Iraq, London; Saqibook.
