تایپوگرافی مقالات مربوط به شهید صدر با موضوع فقه، اصول، فلسفه، اقتصاد، سیاست و اجتماع

مقاله

نظریه زیربنا – روبنا خاستگاه، اهمیت و بررسی ریشه خلأ نظریه‌پردازی در میان پیشگامان اقتصاد اسلامی

چکیده: بررسی تأثیر متقابل هر یک از نظام‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، به‌عنوان خرده‌نظام‌های یک نظام اجتماعی، نقش قابل‌توجهی در گزینش و تعیین اولویت سیاست‌های مربوط به اصلاح امور اجتماعی دارد. درحالی‌که بررسی این موضوع در اندیشه‌های مارکسیستی و نئومارکسیستی جایگاه ویژه‌ای دارد و در قالب نظریه زیربنا و روبنا، ادبیات قابل‌توجهی را به خود اختصاص داده است، در اندیشه‌های لیبرال این نوع تفکر بسیار کم‌رنگ است و به همین نسبت، در اندیشه‌های متفکران مسلمان نیز جایگاه چندانی ندارد. این در حالی است که پرداختن به نظریه زیربنا و روبنا تأثیر قابل‌توجهی در حوزه‌های مربوط به علوم انسانی اسلامی دارد. سؤال اصلی مقاله حاضر این است که چرا علی‌رغم ورود متفکران مسلمان به مرزهای نظریه زیربنا و روبنا و همچنین اهمیت آن، نظریه ایجابی در این خصوص ارائه نشده است؟ ادعای مقاله حاضر این است که از آنجا که نظریه زیربنا و روبنا حاصل یک تفکر دیالکتیکی و برآمده از نظریه ماتریالیسم تاریخی است، متفکران مسلمان صرفاً با نقد دیالکتیک و ماتریالیسم تاریخی، دلالت‌های مهم این نظریه را به دست فراموشی سپرده‌اند و با صرف نقد کردن صورت مسئله، در مورد دلالت‌های بسیار مهم بعدی این نظریه سکوت پیشه کرده‌اند. این در حالی است که در مقام اجرا و نظر، نیاز به یک نظریه در این باره احساس می‌شود. این مقاله با استفاده از روش تحلیلی ـ توصیفی به بررسی این موضوع می‌پردازد و اندیشه شهید صدر و شهید مطهری را به‌عنوان پیشگامان اقتصاد اسلامی در عصر حاضر مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد.

نویسنده: عبدالحسین کاشیان، ایمان احمدزاده

منبع: پژوهش‌های اجتماعی، بهار و تابستان 1398، شماره119، ص 87تا115.

مقدمه

بررسی تأثیر متقابل هر یک از نظام‌های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی به عنوان خرده نظام‌های یک نظام اجتماعی از دیرباز مورد توجه صاحب‌نظران و اندیشمندان بوده است. این موضوع از آن جهت دارای اهمیت است که، تحلیل صحیح از آن می‌تواند متفکران اجتماعی را در انتخاب  اولویت‌های سیاست‌گذاری و گزینش از میان جایگزین‌های مختلف، یاری نماید. در واقع موضوع  اصلی این است که در هندسه تأثیرگذاری نظام‌های فرهنگی و سیاسی و اقتصادی بر یک‌دیگر، کدام دارای قدرت بیشتری است و در ارتباط متقابل با یک دیگر تأثیرگذارترند؟ زمانی که به این موضوع از منظر یک متفکر اجتماعی مسلمان نگریسته شود، آن گاه اهمیت بیشتری می‌یابد. چرا که متفکران اجتماعی مسلمان همیشه به دنبال پاسخ به این سوال بودند که، برای تحقق آرمان‌های جامعه اسلامی و جامه پوشاندن به اهداف دین و پیاده شدن دستورات شریعت، سیاست‌گذاری با اولویت قرار دادن کدام یک از خرده‌نظام‌ها تأثیر بیشتری دارد؟ آیا برای اصلاح امور اجتماعی باید زیرساخت‌های فرهنگی یک کشور را بیشتر مورد توجه قرار داد و یا زیرساخت‌های اقتصادی و یا حتی سیاسی؟

در سده‌های اخیر و هم زمان با رویش جریان‌های مارکسیستی[1] و نئومارکسیستی[2]، این موضوع اهمیت مضاعفی پیدا کرد. برای مثال، در نظریه مارکسیستی روابط میان کارگر – کارفرما، روابط مالکیت و تقسیم فنی کار؛ و در نظریه نئومارکسیستی، از خود بیگانگی مارکس را در حوزه تولید به حوزه مصرف (کالاهای مصرفی و از جمله کالاهای فرهنگی مانن موسیقی عامه) می‌کشاند و تحت عنوان «نظریه زیربنا – روبنا» جای خود را در عرصه نظریه پردازی پیدا کرد.

ادعای جریان‌های مارکسیسم ارتدکس[3] به زیر بنا بودن اقتصاد در آثاری مانند کتاب سرمایه مارکس و کتاب برداشت ماتریالیستی از تاریخ کائوتسکی و روبنا بودن سایر خرده نظام‌ها و حتی نهادهای منشعب از آن هم زمان با گسترش سوسیالیسم در کشورهای مختلف دنیا (در اواخر قرن نوزدهم تا اواسط قرن بیستم بیشتر در سوسیال دموکراسی و مارکسیسم لنینیسم و یا سوسیال دموکراسی آلمان) تجلی یافت و این نظریه را بسیار پررنگ نمود در وهله اول به نظر می‌رسد، این نظریه دارای اهمیت زیادی است و علی رغم مهم بودن آن، به دلایل متعددی در میان نظریه‌پردازان لیبرال و به همان نسبت میان متفکران مسلمان مورد توجه قرار نگرفته است و یا این که با رد مبانی فکری این نظریه، در مورد اصل نظریه، سکوت پیشه شده است.

با توجه به نکاتی که در ابتدا مطرح گردید، ضمن تبیین خاستگاه و اهمیت نظریه زیربنا -روبنا و تبیین سیر تغییر و تحولات آن در طول زمان، مسأله اصلی این تحقیق و سوالی که بدان پاسخ خواهیم داد این است که؛ چرا پیشگامان اقتصاد اسلامی در عصر حاضر علی‌رغم نقد جنبه‌های متعدد نظریه مارکسیسم و ورود به مرزهای تحلیلی نظریه زیربنا – روبنا، در مورد این نظریه سکوت پیشه کرده‌اند و در جنبه ایجابی آن نظریه‌پردازی نکرده‌اند؟ قبل از آن، باید اشاره کرد که منظور این مقاله از پیشگامان اقتصاد اسلامی در عصر حاضر مرحوم آیت الله شهید سید محمد باقر صدر و مرحوم  آیت الله بهشتی مرتضی مطهری است که هم در حوزه اقتصاد اسلامی و هم در نقد جنبه‌های مختلف مارکسیسم قلم زده و صاحب نظر هستند.

فرضیه مقاله حاضر این است که از آن جا که نظریه زیربنا – روبنا حاصل یک تفکر دیالکتیکی و برآمده از نظریه ماتریالیسم تاریخی است، متفکران مسلمان صرفا با نقد دیالکتیک و ماتریالیسم تاریخی، دلالت‌های مهم این نظریه را به دست فراموشی سپرده‌اند. و با صرف نقد کردن مبنا شکل‌گیری این نظریه در مورد دلالت‌های بسیار مهم بعدی این نظریه، سکوت پیشه کرده‌اند. این در حالی است که در مقام اجرا و نظر نیاز به یک نظریه در این باره احساس می‌شود.

با توجه به آن چه گفته شد، این مقاله ابتدا به بررسی مبانی نظری تحقیق و سابقه پژوهش خواهد پرداخت و در ادامه ضمن تبیین اندیشه‌های متفکران صاحب‌نظر در این زمینه، به بررسی شیوه ورود متفکران مسلمان به مسئله زیربنا – روبنا خواهد پرداخت و نقاط قوت و نقاط ضعف آن را تحلیل کرده و خلأهای تئوری‌پردازی در این زمینه را گوش‌زد می‌کند. نکته قابل ملاحظه در این بخش این است که، مقاله حاضر به دنبال نقد نظریات شهید صدر و شهید مطهری نیست؛ چراکه این موضوع خارج از شمول مقاله حاضر است، بلکه صرفا با بررسی جنبه‌های مختلف نظرات ایشان تحلیل می‌کند که؛ چرا علی‌رغم اهمیت نظریه زیربنا – روبنا و نزدیک شدن و یا حتی ورود به مرزهای تحلیلی این حوزه، نظریه‌ای در این باره از ایشان وجود ندارد. بر این اساس پیشنهادهایی که در بخش پایانی مقاله ارائه خواهد شد، لزوم نظریه‌پردازی در این زمینه و ورود متفکران اقتصاد اسلامی به این عرصه را خواستار است.

1. مبانی نظری تحقیق

1-1- تعاریف

در مورد یک نظام، تعریف متعددی ارائه شده است (نمازی، 1388). نظام را مجموعه عناصری می‌داند که میان آن‌ها روابطی وجود داشته باشد یا بتواند به وجود آید و هدف خاصی برای آن‌ها تعریف شده باشد. آن چه در تعاریف نظام آورده شده است حاکی از آن است که هر نظام اجتماعی را می‌توان از سه جهت مورد تجزیه و تحلیل قرار داد که این سه جهت در واقع مقومات آن نظام نیز محسوب می‌شوند: 1. اهداف نظام، 2. اجزای نظام، 3. روابط و مبنای نظام (درخشان، 1387). اجزای نظام هر یک دارای خصلت یا خصوصیت خاصی هستند، و آن گاه که در کنار هم دیگر قرار می‌گیرند، خصلت مشترک یا ترکیبی آن‌ها متظاهر می‌شود (درخشان، 1387).

درباره اهداف یک نظام می‌توان گفت: اجزا و عناصری که در یک نظام ملاحظه می‌شوند خصلت مشترک یا خصلت ترکیبی خاصی به وجود می‌آورند که در یک کلمه می‌توان آن را کارایی، نقش، جهت یا هدف سیستم نامید. مسلماً اگر در ارتباط بین اجزای مزبور کوچک‌ترین تغییری حاصل شود، سیستم جدید دیگر کارایی و خاصیت قبلی خود را ندارد. بدین ترتیب ملاحظه می‌شود که کیفیت یک جزء در نظام در رابطه با هدف آن مشخص می‌شود (درخشان، 1387).

با تعاریفی که در بالا در خصوص یک نظام ارائه شد می‌توان اظهار داشت که، در جهان اجتماعی نظام‌های متفاوتی را می‌توان یافت. بر این اساس، نظام‌های اجتماعی مجموعه‌ای از نقش‌ها هستند که به گونه‌ای خاص با یکدیگر ارتباط یافته و تشکیل یک کلیت را می‌دهند. مفهوم اجتماعی که در اینجا به آن اشاره نمودیم، مفهومی عام دارد و تمامی قلمروهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را در بر می‌گیرد. به عبارتی، رابطه دستگاه‌های اجتماعی با دستگاه‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، رابطه‌ای عام به خاص است. پس هر مجموعه‌ای از نقش‌ها را که در یک کلیت به گونه‌ای خاص با یکدیگر ارتباط داشته باشند را، سیستم اجتماعی می‌نامیم.

بر اساس این نظریه، عمده علوم اجتماعی، یعنی کارکردگرایی[4] که محوری‌ترین مفهوم آن واژه «کارکرد» است، به دنبال اثر یا پیامدی است که یک جزء در ثبات، بقاء و انسجام نظام اجتماعی دارد (گولد، کولب، 1392: 679).

کارکردگرایان، جامعه را نظامی واجد نظم و ترتیب می‌دانند و معتقدند که اجزای سازنده یک جامعه، نهادهایی چون نظام اقتصادی، نظام سیاسی، نظام خانواده، مذهب و سازمان‌های آموزشی و پرورشی‌اند، که بدون کارکردهای ضروری و منظم آن‌ها، جامعه‌ای وجود نخواهد داشت؛ و در نهایت اختلال اجزاء، باعث به خطر افتادن حیات و بقای کل سیستم اجتماعی است. همه این نهادها (اجزای سیستم) دارای ارتباط متقابل‌اند و هر یک از آن‌ها جهت ایفای نقش مشخص خود باید اندازه، قابلیت و ساختمان مناسب داشته و به گونه‌ای عمل کند که با اجزای دیگر سازگار باشد.

2-1- نظریه زیربنا – روبنا

نظریه «زیربنا – روبنا» این است که کدام مؤلفه نظام اجتماعی نقش بنیانی تری در تبیین نظام اجتماعی مستقر دارد؛ البته تأثیر اجتماعی کنش در هر کدام از سه خرده نظام فرهنگی، سیاسی و اقتصادی متفاوت است. ولی هر سه کنش فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در نهایت کنش اجتماعی هستند و اگر اساس نظریه اجتماعی بر مبنای تعیین نقش زیربنایی از بین این سه خرده نظام بنا نهاده شده است، این بدان معناست که کنش‌ها در این سه خرده نظام با یکدیگر قیاس پذیرند. چون در صورتی که فرض شود کنش‌های این سه خرده نظام با یکدیگر قابل مقایسه نیستند، در این صورت مسئله تعیین «اولویت تبیینی» خود به خود منتفی خواهد شد، پس اگر چه کنش فرهنگی، اقتصادی و سیاسی متفاوت هستند؛ اما همگی در اجتماعی بودن مشترک هستند (مکی نژاد، 1391: 19-18).

3-1- سابقه پژوهش

در بنیادی‌ترین و ریشه‌ای‌ترین تحقیق مارکس و انگلس در فصل اول ایدئولوژی آلمانی (1845-1846) دیدگاه خود را در خصوص زیربنا – روبنا و ارتباط بین سیاست، فرهنگ و اقتصاد ارائه می‌دهند و اقتصاد را نسبت به سیاست و فرهنگ، زیربنایی و بنیادی‌تر می‌داند.

هال (1977)، در مقاله خود ابراز می‌کند که مارکس به ندرت از اصطلاح زیربنا – روبنا در یادداشت‌های خود استفاده کرده است و کاربرد آن در تفکیک بخش‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی مشاهده می‌شود. با شکل گیری ارتدکس‌های استالینیستی، اصل اول مارکسیست – لنیسم مورد نقد قرار گرفت.

ویلیامز (1973)، در مجموعه فرهنگ و ماتریالیسم برخی از مسائل جامعه آن روز را به تصویر کشیده است. او معتقد است که برای پرداختن به فرهنگ در نظریات مارکسیست باید از یک قاعده ساختارمند بهره گرفت.

هارمن (1986)، جامعه مارکسیست را شامل دو بخش «زیرساختار» و «ساختار» می‌داند. بخش زیرساختار، شامل نیروها و روابط تولید مثل شرایط کاری کارفرمایان و کارکنان، تقسیم کار فنی و روابط مالکیت که برای نیازها، امکانات و رفاه زندگی می‌کنند. این بخش زیرساختار پایه، روابط و ایده‌های دیگر جامعه را در بر می‌گیرد تا ساختار فوقانی آن، از جمله فرهنگ، نهادها، ساختارهای قدرت سیاسی، نقش‌ها، آیین‌ها و دولت‌ها را شامل شود. او این‌گونه نظریه زیربنا و روبنا را مورد بررسی قرار می‌دهد.

لئوپانیچ (1379)، در اثر خود یعنی مانیفست پس از 150 سال، مانیفست مارکس و انگلس را شرح می‌دهد و به پیامدها و تغییر و تحولات جامعه اشاره می‌کند.

گاسپر (2009)، در چکیده‌ای از کتاب ارزشمند خود که ارائه کرده است اشاره می‌کند: «سرمایه‌داری باید مانند چیزی فراتر از مالکیت خصوص و بازارها فهمیده شود». گاسپردی به سوالاتی مانند، آیا سرمایه‌داری مطلوب است یا نسبت به موارد دیگر بهتر است پاسخ می‌دهد.

هاروی (2010)، در کتاب خود با عنوان همراه با سرمایه مارکس اشاره می‌کند که هدف او ترغیب مخاطب به خواندن کتاب سرمایه مارکس است او منشأ این رفتار را پس از وقوع بحران بزرگ مالی که همراه با رکود بود، معرفی می‌کند.

آوتویت و باتامور (1392)، در کتاب خود اندیشه‌های مارکس و انگلس را در خصوص مسئله زیربنا – روبنا مورد بررسی قرار داده است که می‌توان پس خورد، مطابقت و عد تقلیل گرایی را سه ویژگی مهم آن‌ها دانست.

در تحقیقات داخلی نیز به جنبه‌های متعددی از این حوزه ورود شده است. شهید مطهری در کتاب فلسفه تاریخ، عوامل محرک تاریخ را معرفی می‌کند و پس از توضیح و تبیین آن‌ها، نظر اسلام و قرآن را در این زمینه جویا می‌شود. همچنین وی (1368)، در کتاب علل گرایش به مادی گری اشاره می‌کند، که مارکسیسم تاریخ را بر اساس اقتصاد، وصف می‌کند و معتقد است که اقتصاد زیربنای تمام تحولات جامعه است. به همین منظور بر این باورند که همه چیز باید در میان اعضاء جامعه مشترک باشد.

سبزه‌ای (1386) در اثر خود به بررسی دیدگاه‌های نظریه‌پردازان تضادگرا، یعنی هگل، مارکس و گرامشی در خصوص دولت و جامعه مدنی و مناسبات بین آن‌ها پرداخته است. او نشان می‌دهد که نظریه‌پردازان تضادی، ضمن اصول فلسفه، جامعه‌ای مشترک را پایه تحلیل خود قرار داده‌اند؛ اما نتیجه‌گیری آن‌ها از الگوسازی جامعه، تفاوت می‌کند. الگوی مارکسیستی زیربنا (جامعه مدنی) و روبنا (دولت) در نزد گرامشی به الگوی زیربنا (اقتصاد) و روبنا (جامعه مدنی – نهادهای غیردولتی + دولت) تغییر پیدا کرد.

شهید صدر (1389) در زمینه عوامل محرک تاریخ، به چندین نظریه مطرح شده در زمینه عامل اصالت در نیروی محرک تاریخ اشاره کرده است و با توضیح هر کدام، نقاط ضعف آن‌ها را با استفاده از قرآن و سنت آشکار و رد کرده است؛ تا نظریه اسلام را به خوبی تبیین کند.

شاوردی و کرمانی (1390)، در پژوهش خود در سه بخش مجزا به حرکت دیالکتیکی هگل، ماتریالیسم دیالکتیک و نقد دو بخش پیش گفته بر اساس دیدگاه‌های شهید مطهری در این زمینه پرداخته‌اند و اشاره کرده‌اند که نقدهای شهید مطهری ناظر بر آرای هگل نیست؛ زیرا هگل بر اساس اصول فلسفی خود که خالی از اشکال نیست، به نتایج درستی دست یافته است.

مکی‌نژاد (1391) به نظریات دانشمندانی همچون مارکس، انگلس، وبر و دورکیم در ارتباط با اهمیت زیربنا – روبنا بودن خرده نظام‌های اجتماعی و روابط میان آن‌ها می‌پردازد و دیدگاه اندیشمندان غرب را به روشنی بیان می‌کند.

بیات (1391)، در نقدی بر نقدی اسلامی بر مارکسیسم به نقد مارکسیسم و سفسطه‌های غربی آن و نیز نویسندگان اصلاح‌طلب متأثر از نظریات مارکسیستی پرداخته است.

نظری و خطیبی (1392)، در پژوهش خود روش‌شناسی فقه نظریات اقتصادی از منظر شهید صدر اشاره می‌کنند که؛ روش پیشنهادی شهید صدر جهت کشف نظریات اقتصادی نیازمند در نظر گرفتن احکام و مفاهیم اقتصادی به عنوان روبنا و کشف اصول و نظریات اقتصادی به عنوان زیربناست.

حسینی (1393) در تحقیق خود، ضمن اشاره به نظریه ارزش و قیمت، آن را سنگ بنای عمده اقتصاد سیاسی مارکس، معرفی کرده است. در نظریه ارزش و قیمت مارکس به این سوالات پاسخ داده می‌شود که، کالا چگونه و بر چه مبنایی قابلیت مبادله دارد.

اسدی نژاد جمالی (1393) اقتصاد، سیاست و فرهنگ سه خرده نظام اصلی تشکیل دهنده یک جامعه و مناسبات اجتماعی را مورد بررسی قرار داده و اولویت خرده نظام‌ها را از دیدگاه اندیشمندان علم اجتماع مورد بررسی قرار می‌دهد.

ابوالحسنی (1393) در تحقیق خود به اهمیت مسئله زیربنا – روبنا در مکتب مارکسیسم اشاره می‌کند و بر اساس آرای مارکس همه تحولاتی که در یک جامعه در سطح روبنایی (فرهنگ، سیاست، فلسفه و …) صورت می‌پذیرد را، ناشی از تغییرات زیربنا (اقتصاد) بیان می‌کند.

4-1- روش تحقیق

همان‌طوری که پیش‌تر هم اشاره شد، این تحقیق به دنبال آن است که سیر تحول نظریه زیربنا – روبنا و اهمیت یافتن آن در میان متفکران علوم اجتماعی را مورد بررسی قرار دهد و نوع نگاه متفکران مسلمان به این موضوع را تشریح نموده و خلأهای نظریه‌پردازی در این حوزه را گوشزد نماید. از این جهت، تحلیل مورد نظر از روش متداول در علوم انسانی، یعنی تحلیل توصیفی، بهره خواهد جست و داده‌های مورد نظر را از طریق روش اسنادی و کتابخانه‌ای در اختیار خواهد گرفت.

2. نظریه زیربنا – روبنا در اندیشه مارکسیسم

اساس اندیشه مارکسیسم بر اساس ماتریالیسم تاریخی است. ماتریالیسم تاریخی[5] در واقع حاصل به هم خوردن اندیشه دیالکتیکی هگل و ماتریالیسم فوئرباخ است و طبیعی است که طرفداران این نظریه به دنبال تز و آنتی تز در نظام‌های اجتماعی از سنخ مادی هستند. زمانی که مارکس از ماتریالیسم تاریخی برای تفسیر نظام‌های اجتماعی استفاده کرد، به دنبال علل تحول تاریخ و تغییر نظام‌های حاکم بر جوامع بود. آن چه مارکس را بیش از همه به خود مشغول کرد، یافتن آنتی تز نظام‌های اجتماعی بود که می‌تواند از اساس سبب تغییر تز (نظام اجتماعی حاکم) باشد. شرایط اقتصادی اروپا و علی الخصوص شرایط زندگی مارکس او را به این سمت کشاند که علت اصلی تغییر و تحول جوامع را در وضع نیروهای تولیدی جامعه بداند و تغییر آن‌ها را سبب تغییر در جامعه تلقی کند. از آن جا که وضع نیروهای تولیدی در جامعه به شرایط اقتصادی و اقتصاد آن جامعه بستگی داشت، به همین سبب در نظر وی، اقتصاد زیربنا و سایر خرده نظام‌ها به عنوان روبنا تلقی می‌شد؛ اما آن چه در این جا بیشتر دارای اهمیت است، پیوند نظریه زیربنا – روبنا با اندیشه دیالکتیکی است که وجود یک عامل را باعث تغییر و تحول در جامعه می‌داند، این که در یک نظام اجتماعی کدام خرده نظام به عنوان زیربنای سایرین است و چرا موضوعی است که مورد توجه بسیاری از دانشمندان قرار گرفته است. با این وجود همه اندیشمندان مارکسیست و خصوصا نئومارکسیست، الزاماً نظر مارکس درباره زیربنا بودن اقتصاد را نپذیرفته. بلکه برخی از آن‌ها فرهنگ و برخی دیگر سیاست را به عنوان زیربنا پنداشته‌اند و برخی اساساً چنین تفکیکی را غیر منطقی برشمرده‌اند.

3. مارکسیسم ارتدکس و زیر بنا بودن نظام اقتصادی در نظام اجتماعی

بر اساس نظر مارکس، ماهیت هر دوره تاریخی را شکل‌های خاص مالکیت و ساختار طبقاتی تعیین می‌کند. تضاد میان طبقات بر سر بهره اقتصادی و پیامدهای اجتماعی و سیاسی آن، در وسعتی انجام می‌شود که در آن شیوه تولید، وضع و چگونگی آن را تعیین می‌کند (آشوری، 1390: 290)؛ به همین جهت، مارکس زیربنای مناسبات اجتماعی را اقتصاد و خرده نظام‌های اجتماعی و سیاسی نشأت گرفته از آن، دانسته است.

مارکس، قبل از هر چیز، جامعه شناس و اقتصاددان نظام سرمایه‌داری است (آرون، 1363: 161). آرون[6] در تحلیل کتاب نقد اقتصاد سیاسی مارکس می‌گوید:

در هر جامعه دو چیز را می‌توان تشخیص داد؛ بنیان اقتصادی یا زیربنا و روبنا، زیربنا، اساساً، از نیروها و روابط تولیدی تشکیل شده و حال آن که نهادهای حقوقی و سیاسی و همچنین طرز فکرها، ایدئولوژی‌ها و فلسفه‌ها، همه، جزو روبنا هستند (همان، 1363).

یان کرایب[7]  نیز در کتاب نظریه اجتماعی کلاسیک به این نکته اشاره می‌کند که مارکس به اقتصاد اهمیت داده است:

«در نظریه مارکس، این نگرش وجود دارد که سازمان اقتصادی جامعه مهم‌ترین سطح سازمان اجتماعی و عامل اصلی مؤثر در حیات سیاسی، اجتماعی و فکری جامعه است» (یان کرایب، 1383: 47).

پی یتر[8] در مورد مارکس می‌نویسد:

بدین ترتیب، مارکس جامعه را به بنایی تشبیه می‌کند که زیربنا و شالوده آن را قوای اقتصادی و روبنای آن را (یعنی خود بنا را) افکار و آداب و رسوم و نهادهای قضایی، سیاسی، مذهبی و غیره تشکیل می‌دهد؛ همان طور که وضع یک ساختمان به وضع پی و اساس آن بستگی دارد، اوضاع اقتصادی (روابط تولیدی) نیز به اوضاع فنی وابسته است. همچنین چگونگی افکار و رسوم و نظام سیاسی نیز هر یک تابع وضع اقتصادی است (پیتر، 1360: 33).

استالین[9] در جزوه ماتریالیسم دیالکتیک و ماتریالیسم تاریخی می‌نویسد:

اگر  در دوره‌های مختلف تاریخ، افکار و نظرات اجتماعی مختلفی یا آراء و شرایط سیاسی متفاوتی را مشاهده کردیم، اگر در سایه نظام برده‌داری یک نوع افکار و نظریات آراء و شرایط سیاسی را دیدیم، در حالی که در سایه نظام ارباب – رعیتی، نوع دیگری و در سایه نظام سرمایه‌داری نوع سومی … توجیه و تفسیر آن را نمی‌توان در ذات و طبیعت آن افکار و نظریات و آراء و اوضاع سیاسی پیدا کرد، بلکه باید در شرایط زندگی مادی جامعه در ادوار مختلف تحول جامعه، جست؟! پس موجودیت مادی جامعه و شرایط زندگی مادی جامعه است که افکار جامعه و نظریات و آراء و اوضاع سیاسی آن را تعیین می‌کند و می‌سازد (حجتی کرمانی، 1354: 19-18).

کائوتسکی[10] (1938- 1854) مارکسیسم را برخاسته از تئوری تکامل داروین می‌دانست. وی اگرچه نقش اراده و عمل انسان را می‌پذیرفت؛ لیکن بر اساس شرایط عینی اقتصادی نیز تأکید می‌کرد که جهت و ماهیت اراده و عمل انسان است و آن‌ها را سامان می‌بخشد. آدمی همه جا به اعمالی چون «جنگ» و «عبادت» و «عشق ورزیدن» اشتغال دارد. پس تفاوت میان نهادهای مختلف اجتماعی به تفاوت در ساختار اقتصادی جوامع مختلف بستگی دارد (بشیریه، 1371: 20-19).

به طور خلاصه، در نظام فکری مارکسیسم، «اقتصاد» نقش بنیادی‌تری و تعیین‌کننده‌تری نسبت به «سیاست» و «فرهنگ» دارد. این همان اصطلاح «چیرگی» یا غالب بودنی است که انگلس[11] و آلتوسر[12] به کار می‌برند. مارکس[13] و انگلس با استفاده از این مدل می‌خواهند بگویند که اقتصاد در تعیین ساختارهای جامعه نسبت به «سیاست» یا «فرهنگ» نقش عمده‌تری دارد؛ یعنی اقتصاد به عنوان یکی از چندین عامل وابسته به هم به لحاظ تاریخی قوی‌تر و به لحاظ تبیینی اصلی‌تر از بقیه است (وود، 1387: 165).

4. فرهنگ زیربنای نظامات اجتماعی

برخی از دیگر متفکران اجتماعی معتقدند که مارکس در روش خود دچار اشتباه نشده است، اما در تعیین مصداق‌ها با اشکالات جدی مواجه است. لوکاچ درباره مارکس معتقد است که روش مارکس صحیح است نه نتایج تحقیقاتش و روش ماتریالیسم دیالکتیک[14] را راه وصول به حقیقت می‌داند. طبق دیدگاه لوکاچ[15] برای پی بردن به واقعه یا جریان تاریخی باید آن را در کلیت انضمامی‌اش در نظر بگیریم (اباذری، 1387: 179-181).

آنتونیو گرامشی[16] متفکر سرشناس مارکسیسم غربی، به نقش و اهمیت روبناها (فرهنگ) در استمرار سرمایه‌داری و عدم وقوع انقلاب‌های سوسیالیستی صحّه گذاشت، مطابق گفته‌هایش استمرار نظام سرمایه‌داری نتیجه هژمونی ایدئولوژیک است. هژمونی فرایندی است که در آن طبقه حاکم، جامعه را به شیوه‌ای اخلاقی و فکری هدایت و کنترل می‌کند. هژمونی کنترل از طریق اجماع فرهنگی است (بشیریه، 1379: 30-31).

ماکس وبر[17]در کتاب اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری در ارتباط میان فرهنگ و اقتصاد این‌گونه می‌نویسد: «ارزش‌های فرهنگ دینی منبعث از مذهب (فرهنگ) می‌توانند رفتارهای اقتصادی و به خصوص کارآفرینی را تحت تأثیر قرار دهند» (وبر، 1385: 41). وبر در اقتصاد و جامعه نظراتی متفاوت با آن چه در اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری داشت اشاره کرده است. وی علی‌رغم انتقاداتی که به بعضی از برداشت‌های مارکسیست‌ها در امور مختلف دارد در مرحله تثبیت سرمایه داری، در اقتصاد و جامعه به وضوح مدل مارکسیستی را می‌پذیرد و به وضوح اقتصاد را نسبت به «فرهنگ مدرن» زیربنا می‌داند (وبر، 1384: 354).

دورکیم[18] با وجود آن که معتقد است وقایع اجتماعی در ساختار اجتماعی اهمیت یکسانی نندارند؛ اما معتقد است بعضی زیرساختارهای اجتماعی نسبت به دیگر زیر ساختارها بنیادی‌تر هستند؛ اما برخلاف مارکس در قواعد به شکل روشنی به این مسئله نمی‌پردازد که کدام یک از زیرساختارهای اجتماعی نقش بنیادی و چیره‌تری دارد و دارای اولویت تبیینی است. اگرچه که به شکل غیر مستقیم از محتوای کتاب‌های درباره تقسیم کار اجتماعی و صور بنیانی حیات دینی و یک پاراگراف از قواعد آن، چنان که خواهیم دید، می‌توان پی برد که وی برای «ساختارهای فرهنگی» در مجموع نسبت به ساختارهای سیاسی و اقتصادی نقش بنیادی‌تری قائل است (مکی نژاد، 1391: 173- 172).

تالکوت پارسونز[19] چهار زیر ساختار یا خرده نظام را برحسب کارکردهایی که برای جامعه یا «نظام اجتماعی» دارند، در نظر می‌گیرد؛ (کرایب، 1378: 61؛ ریترز[20]، 1374: 137).

  1. اقتصاد یا نظام اقتصادی 2. سیاست یا نظام سیاسی 3. نظام اعتقادی (نظام فرهنگی) 4. نظام عرف اجتماعی

پارسونز در کتاب جوامع به صراحت موضع فکری‌اش را در تقابل با مارکسیسم، «جبرگرایی فرهنگی» می‌نامد (ریترز، 1374: 138). پارسونز با گفته‌های وبر در کتاب اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری و نظر دورکیم موافق بود.

5. سیاست زیربنای نظامات اجتماعی

هابرماس[21] با تقسیم بندی دو خرده نظام سیاسی و اقتصادی تحت نام «سیستم» و «خرده نظام فرهنگی»، با نام «زیست جهان» میان این تقسیمات تفکیک قائل می‌شود و آن‌ها را به شکل دیالکتیکی لازم و ملزوم یکدیگر می‌داند (اباذری، 1377: 78). همچنین اشاره می‌کند: «دیگر آن طوری که مارکس در قرن نوزدهم می‌پنداشت، زیربنا نمی‌تواند تعیین کننده روبنا باشد و برعکس روبناهای سیاسی به طور جدی زیربنا را تعیین و شکل می‌دهد.».

آلتوسر[22] در کتاب برای مارکس در مورد مدل روبنا – زیربنا چنین می‌نویسد (فرتر، 1386: 61):

روابط میان زیربنا و روبنا هنوز برای تدقیق و تحقیق نظری جا دارد. به هر حال مارکس راهنمای خوبی برای ما در این زمینه بود. در یک سر تعیین در وهله نهایی به دست شویه تولید (اقتصادی) و در سر دیگر، خود مختاری روبناها و تأثیرگذاری خاص آن‌ها؛ و ساختار را به عنوان کارگزار اصلی و افراد را به عنوان کارگزار ساختار مطرح می‌نمایند.

آلتوسر به جای مفهوم روبنا و زیربنا که در مارکسیسم کلاسیک استفاده می‌شود، می‌گوید: «بیایم سه ساخت به عنوان سطوج اقتصاد – سیاست و ایدئولوژی مورد مطالعه قرار دهیم». و در نهایت به جای زیربنا – روبنا مفهوم را در روابط پیچیده همه در سه سطح بررسی کرد.

تداخل زیربنا – روبنا اساس ماتریالیسم را سست می‌کند. اگر تفسیر جدایی کارکردی زیربنا و روبنا را بپذیریم، در آن صورت نمی‌توان لزوماً برای حوزه اقتصاد، نقش زیربنایی قائل شد.

6. نقدهای وارد بر نظریات مکتب مارکسیسم

در مقابل نظریاتی که برای نظام اجتماعی معتقد به وجود زیربنا و روبنا هستند، عده‌ای دیگر از متفکران اساساً چنین تفکیکی را قابل قبول ندانسته‌اند. از این رو، برخی معتقدند که در جوامع مدرن سه خرده نظام سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خیلی از یکدیگر قابل تفکیک نیست و بنابراین، تعیین این که کدام خرده نظام نسبت به بقیه نقش زیربنایی دارد صحیح نیست.

گئورگ زیمل[23] (1970- 1960)[24] اولین منتقد نظریه زیربنا – روبنا بود که در اثر مشهورش «فلسفه پول» می‌گوید:

… هر تفسیری از ساختار آرمانی توسط ساختار اقتصادی باید به این خواست منتهی شود که این یک نیز ژرفای مطلوب (ایده آل) تری تعبیر و تفسیر شود، در حالی که برای خود این ژرفا مبنای اقتصادی کلی‌ای باید جستجو شود و به همین منوال تا بی‌نهایت (فریز بی، 1385: 178)

از نظریه‌پردازان معاصر نیکلاس لومان، استوارت هال و جفری الگزاندر نیز نظرات مشابهی دارند. استوارت هال می‌گوید: «در تحلیل ما هیچ یک از این فرآیندهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی نسبت به فرآیندهای دیگر اولویت تبیینی ندارند و بنابراین تقدم یا پایگاه مشخصی برای علت‌ها نمی‌توان قائل شد» (براون، 1386: 11- 22).

جفری الگزاندر[25] در طرح نظریه‌اش معروف به «نوکارکردگرایی» معتقد است که اجزای نظام «بستگی تنگاتنگی» با هم دارند؛ ولی کنش‌های متقابلشان تحت یک نوع نیروی مسلط تعیین نمی‌شود. بدین‌سان، نوکارکردگرایی هرگونه جبرگرایی تک علتی را رد می‌کند و خصلتی کثرت‌گرا و باز به خود می‌گیرد (ریترز، 1374: 156).

نیکلاس لومان نظریه‌پرداز نظریه سیستم‌ها در مواجهه با دیدگاه‌های هابرماس به شکل واضح‌تری مدل روبنا – زیربنا را مورد نقد قرار می‌دهد. هیچ سیستم جزئی نمی‌تواند معرف کل باشد و به منزله نماینده کل سیستم عمل کند (مولر[26] و دیگران، 1382: 7). از نظر او، جریان سیاسی با ظهور مدرنیته و پدید آمدن نظام اجتماعی مرکز زدوده و از نظر کارکردی تفکیک یافته، و دیگر مرکز زندگی اجتماعی را اشغال نمی‌کند و هیچ جریان دیگر اجتماعی نیز نمی‌تواند جای آن را بگیرد. بنابراین، سخن مارکسیستی درباره تعیین کنندگی اقتصاد در وهله نهایی به همان اندازه مردود است که سخن‌های انسان‌شناسانه درباره تعیین کنندی فرهنگ (مولر و دیگران، 1382: 20).

7. مواجهه متفکران مسلمان با نظریه زیربنا روبنا

نظریه زیربنا – روبنا که یکی از حالت‌های خاص تأثیر متقابل خرده‌نظام‌های یک نظام اجتماعی است، مورد توجه اندشمندان مسلمان قرار گرفته است و در موارد متعددی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. در میان پیشگامان اقتصاد اسلامی بررسی نظریه شهید صدر و شهید مطهری از ارزش بسیار خاصی برخوردار است؛ چرا که هر دو نقش بسیار مهمی در نقد و تحلیل اندیشه‌های مارکسیستی داشته و آثار بسیار خوبی را از خود به جای گذاشته‌اند. این بخش به بررسی کلیه آرای ایشان می‌پردازد و علل خلأ نظریه‌پردازی در این زمینه را بیان می‌دارد.

1-7- شهید محمد باقر صدر

شهید محمد باقر صدر یکی از بزرگ‌ترین متفکران اقتصاد اسلامی است که نقش قابل‌توجهی در پایه‌گذاری مبانی اقتصاد اسلامی داشته است. ایشان در آثار خود خصوصاً در اقتصادنا و فلسفتنا به‌طور خاص موضوع مارکسیسم و نظیه زیربنا و روبنا را مورد بررسی قرار می‌دهد. در کتاب اقتصادنا نظریه مارکسیسم و زیربنا و روبنا را عمیقاً به چالش کشیده و تفسیر جدیدی از زیربنا – روبنا ارائه می‌کند.

1-1-7- تفکیک علم از مکتب (مذهب)

مهم‌ترین رکن نظریه شهید صدر تفکیک علم از مکتب است، که تمامی نظریات وی را تحت تأثیر خود قرار داده و به نوعی این تفکیک و تعریف شهید صدر از آن اصول موضوعه تفکر وی محسوب می‌شود. از نظر وی، مکتب اقتصادی شامل هر اصل بنیادین در زندگی اقتصادی است که با اندیشه عدالت اجتماعی سروکار دارد؛ اما علم در بردارنده هر نظریه است که واقعیتی از زندگی اقتصادی را به گونه‌ای جدا از هر اندیشه پیشین یا آرمان عدالت، تفسیر می‌نماید (صدر، 1389: 421). لذا اقتصاد اسلامی علم نیست. شهید صدر اقتصاد (اقتصاد اسلامی) را جزئی از کل می‌داند. با این تفسیر شهید صدر در اقتصادنا بین جنبه علمی و مکتبی نظام سوسیالیسم تفکیک قائل می‌شود و معتقد است جنبه علمی سوسیالیسم، همان اندیشه ماتریالیسم تاریخی و جنبه مکتبی آن، همان نظریه سوسیالیسم است.

2-1-7- نقد سوسیالیسم از جنبه علمی

بر اساس آن چه مطرح شد، نقد شهید صدر به سوسیالیسم نیز از تفکیک بین جنبه علمی و مکتبی تأثیر می‌پذیرد. ایشان در گام اول، سوسیالیسم را از جنبه علمی آن، یعنی ماتریالیسم تاریخی مورد نقد قرار می‌دهد و با نقد کردن مبانی فلسفی و اندیشه‌ای، نظریه ماتریالیسم تاریخی، اساس نظریه مارکسیسم را مورد انتقاد قرار می‌دهد. در گام دوم ایشان با صحیح فرض کردن ماتریالیسم تاریخی، جنبه‌های مکتبی آن را مورد نقد جدی قرار می‌دهد و معتقد است که به فرض محال، حتی اگر نظریه ماتریالیسم تاریخی صحیح باشد، باز هم اندیشه‌های مکتبی مارکسیسم با مبانی اندیشه‌ای و واقعیت‌های موجود هم‌خوانی ندارد و اساسا این نظریه از هر دو جنبه دارای اشکال است.

در گام اول، شهید صدر اصول چهارگانه ماتریالیسم تاریخی را که به شرح ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود، نقد کرده است. با این حال نقد شهید صدر به سوسیالیسم بسیار فراتر از آن چیزی است که در این جا اشاره شده است.

اصل اول (حرکت تکاملی)

ماتریالیست‌های دیالکتیک حرکت تکاملی را مختص پدیده‌ها دانسته‌اند، که صدرالدین شیرازی در نقد آن‌ها می‌گوید: «این حرکت مختص پدیده‌ها و سطح عرضی آن‌ها نیست». (صدر، 1389: 377). شهید صدر در خصوص دلایلی که مارکسیست‌ها در خصوص ادراک آورده‌اند اشاره می‌کند که: شکی وجود ندارد که فکر و ادراک، واقع عینی را به شکلی از اشکال منعکس می‌سازد؛ ولی معنای آن این نیست که حرکت واقع عینی نیز در ذهن منعکس شده و در تحرک و تکامل مانند آن است. و زمانی که آن‌ها برای اثبات دیالکتیکی فکر، می‌گویند که ادراک از پدیده‌های طبیعت و نتیجه کلی ماده و جزئی از طبیعت است، اشاره می‌کند که آیا تفسیر مادی فکر یا ادراک اختصاص به افکار دیالکتیک‌ها دارد؛ به این معنی که افکار دیالکتیک‌ها تنها جزئی از طبیعت هستند و محکوم قوانین کلی طبیعت می‌باشند یا این که افکار دیگران نیز همین طورند. اگر بگویند دیالکتیکی هستند ناچارند افکار متافیزیک‌ها را نیز دیالکتیکی بدانند؛ در غیر این صورت این اعتراضات وارد است که چرا تکامل در ادراک متافیزیک‌ها را ساکن دانسته‌اند (صدر، 1389: 399- 397). در پاسخ این که پیشرفت و تکامل علوم بر اساس آزمایش‌ها انجام شده، دلیل بر دیالکتیکی بودن فکر است و مارکسیست‌ها تاریخ پیدایش علوم را، تاریخ حرکت دیالکتیک در فکر بشری می‌دانند، می‌گوید: «در تکامل علوم انسانی جای تردیدی نیست؛ اما این تکامل را نباید از اشکال حرکت به مفهوم دقیق فلسفی که مارکسیست‌ها پنداشته‌اند، دانست. چون تکامل در علوم تکامل کمی است نه کیفی چون به مرور زمان شناخته و تکمیل شدند» (صدر، 1389: 402).

اصل دوم (تناقض در تکامل)

لنین می‌گوید: «قانون تناقض قانون اساسی است که دیالکتیک آن را برای تفسیر جهان صحیح می‌داند و کلیه تکامل‌ها را به وسیله  آن تفسیر می‌کند و مارکسیست‌ها چون وجود مبدأ اول را که سبب خارجی است انکار می‌کنند؛ ناچاراً برای تغییر دائم جهان ماده تفسیری را بپذیرد» (صدر، 1390: 413).

شهید صدر می‌گوید: «واقع مطلب این است که مبدأ عدم تناقض، جامع‌ترین قانونی است که بر کلیه قلمروهای خود قابل تطبیق است به این معنی که مارکسیست‌ها مفهوم صحیح مبدأ عدم تناقض را درک نکرده‌اند».

در این خصوص پرسش‌هایی را از قبیل مبدأ عدم تناقض چیست؟ مارکسیست‌ها آن را چگونه تفسیر کرده‌اند؛ و هدف سیاسی آن چیست؟ مطرح می‌کند. در پاسخ به سؤالات اشاره می‌کند که: مبدأ عدم تناقض مبدعی است ک می‌گوید محال است تناقض باشد که از بدیهیات اولی عقل است. مارکسیست‌ها برای بیان تناقض در تکامل، مثال‌های از تناقض در حرکت – تناقض در حیات و … آوره‌اند (صدر، 1390: 425- 417).

در خصوص تناقض در حرکت، مارکسیست‌ها معتقد هستند؛ که بین قانون تکامل و قانون عدم تناقض، منافات وجود دارد و تکامل بر اساس تناقض مستمر، ایجاد می‌شود و تا زمانی که در طبیعت تکامل باشد، عدم تناقض ساقط است. در پاسخ شهید صدر این گونه می‌گوید: «ما هیچ وقت نگفتیم تکامل و قانون عدم تناقض منافات دارند و در واقع مارکسیست‌ها خلط کرده‌اند. ثانیاً گفتیم که حرکت تکاملی وقتی می‌تواند یک قانون قابل فهم و صحیح بوده باشد که مبدأ عدم تناقض را درست بدانیم در غیر این صورت حرکت تکاملی نخواهیم داشت» (صدر، 1390: 427). در خصوص تناقض در حیات، انگلس می‌گوید: در سابق فکر می‌کردیم قوام حیات آن است که جسم زنده در هر لحظه عین خود در همان لحظه است؛ با این که این طور نیست، بلکه چیزی غیر از خود است؛ بنابراین حیات عبارت است از یک تناقض ثابت هم در پدیده‌های جهان، هم در عملیاتی که در ذات آن‌ها تحقق می‌پذیرد. در این باره، شهید صدر این گونه بیان می‌کند که: «هر موجود زنده دو عمل انجام می‌دهد؛ حیات و مرگ. و حیات او بر این اساس پابرجاست؛ ولی این دلیل را وجود تناقض در ذات موجود زنده نمی‌دانست».

شهید صدر در خصوص سایر موارد نیز با ارائه دلایل و برهان‌های کاملا آشکار به این نتیجه می‌رسد که تناقضات مارکسیست‌های دیالکتیک در قلمروهایی وجود دارند که جنبه علمی ندارند و دلایلی که بیان کرده‌اند هیچ دلیلی بر اثبات تناقض و ابطال عدم تناقض نیست (صدر، 1390: 440).

هدف مارکسیست‌ها از ایجاد منطق دیالکتیکی، ایجاد یک توانایی برای مارکسیست‌ها در قلمروهای سیاسی بوده است؛ اما باید مشخص شود، این قانون قابل انطباق بر سیاست و اجتماع هست یا نه؟ پاسخ مارکسیست‌ها بر اساس حرکت تناقضی در حرکت مثبت است و به تضاد طبقه کارگری و سرمایه‌داری اشاره می‌کنند که به نفع کارگر تمام می‌شود و بر اساس ماتریالیسم دیالکتیک می‌اندیشد.

شهید صدر اشاره می‌کند که اگر همانند این نگر بیاندیشیم در نهایت حالت سکون به وجود می‌آید، که این همان چیزی است که مارکسیست‌ها می‌پنداشتند؛ اما اگر به چیزی غیر از تضاد طبقاتی فکر کنیم، همیشه حرکت خواهد بود (صدر، 1390: 478- 477)

اصل سوم (جهش‌های تکاملی)

استالین می‌گوید: دیالکتیک، حرکت تکاملی را نتیجه انباشت تغییرات کمی می‌داند که به صورت جهشی و کیفی صورت می‌گیرد و همین موجب می‌شود که مارکسیست‌ها مورد اعتراض باشند، چون بر اساس همین قانون جهش را برای کسب قدرت سیاسی مطرح کردند و برای اقاله آن مثال‌هایی از جوشیدن آب، واکنش اسید نیتریک و … می‌آورند. شهید صدر به صراحت می‌گوید: «در مثال‌هایی که آورده‌اند، اثری از قانون جهش نمی‌بینیم» (صدر، 1390: 456- 450).

اصل چهارم (پیوستگی عمومی اشیاء)

استالین می‌گوید: دیالکتیک بر خلاف متافیزیک، طبیعت را اموری انباشته از اشیاء و یا رویدادهایی جدا و مستقل از یکدیگر اعتبار نمی‌کند؛ بلکه آن را مجموعی از یک واحد فشرده که اشیاء و حوادث در آن با یکدیگر ارتباط و بستگی دارند و هر کدام از آن‌ها به شکلی متقابل شرط برخی دیگر است، اعتبار می‌کند. در مفهوم دیالکتیک اگر حادثه و رویدادی جدا و مستقل از حوادث دیگر که محیط بر او هستند اعتبار شود، بی‌اساس و بی معنی خواهد بود.

شهید صدر اشاره می‌کند که مارکسیست‌ها باید پاسخ دهند که در بررسی حوادث جهان کدام یک از حالات زیر منطبق بر گفته‌هایشان است، 1. حوادث جهان صرفاً تصادفی با هم ترکیب شده‌اند. 2. میان اجزاء ضرورتی ذاتی است که مطابق آن شکل گرفته‌اند. 3. طبق مبدأ، علت هر حادثه را مربوط به علتی از ذات بدانیم.

3-1-7- نقد سوسیالیسم از جنبه مکتبی

بعد از نقد سوسیالیسم از منظر علمی، شهید صدر به نقد جنبه مکتبی آن می‌پردازد. ورود بحث ایشان از پنج‌گانه مارکس در تفسیر تحولات تاریخی نظام اجتماعی است. مارکس معتقد است که نظام اجتماعی در جهت تکامل 5 مرحله را طی خواهد کرد.

تفسیر مارکس از این 5 مرحله و گذار از یکی به دیگری، بر اساس نظریه ماتریالیسم تاریخی صورت می‌گیرد. همان طوری که واضح است شهید صدر نیز تا این جا به نقد اکتفا کرده و در مورد تأثیر و قدرت این خرده نظام‌ها سکوت کرده است. از منظر سلبی شهید صدر، زیربنا بودن اقتصاد را مورد انتقاد شدید قرار می‌دهد؛ اما در بیان یک نظریه ایجابی و تعیین اهمیت آن، کمتر صحبت به میان آورده است و لذا در این زمینه نظریه خاصی را از وی مشاهده نمی‌کنیم.

4-1-7- تفسیر جدید و ماهیتاً متفاوت از نظریه زیربنا – روبنا

در حالی که شهید صدر در مورد دلالت‌های نظریه زیربنا – روبنا سکوت کرده، و از چنین ادبیاتی برای روش خوداکتشافی خویش، در ورود به اقتصاد اسلامی مقابل روش تکوینی بهره می‌برد، موضوعی که شهید صدر دنبال می‌کند، ماهیتاً با آن چه در سرمایه‌داری و سوسیالیسم تعقیب می‌شود، متفاوت است. و بر همین اساس، روشی که او پیشه کرده متفاوت خواهد بود.

شهید صدر معتقد است در اقتصاد اسلامی دنبال ابداع نیستیم؛ بلکه می‌خواهیم مکتبی که مبنای تئوریک آن قبلاً تکمیل شده است را، کشف کنیم و غبار تاریخ را از آن بزداییم، به همین دلیل کار اصلی ما اکتشاف است نه تکوین (و ایجاد یک نظام جدید)؛ اما سرمایه‌داری به دنبال تکوین و ابداع مکتب است. در تکوین یکسری زیربناهایی وجود دارد که بر اساس آن روبناها شکل می‌گیرد؛ اما در اکتشاف، روش فرق می‌کند چراکه طرح جامعی از مکتب یا برخی از جنبه‌هایش در دسترس نیست. به عبارتی، در اقتصاد اسلامی زیربنای مکتب در دست ما نیست و صرفا برخی از روبناها در اختیار است، که نظام حقوقی و نظام مالی بخشی از آن روبناها را شکل می‌دهند. مثلا معلوم نیست که علت مالکیت خصوصی احتیاج است یا آزادی و یا کار.

لذا نظریه شهید صدر از زیربنا – روبنا به حوزه روش‌شناسی اقتصاد اسلامی تنزل می‌یابد و ایشان نظریه جدیدی در این زمینه ارائه می‌کند. البته این دو شاید مبتنی بر اشتراک لفظ و معانی متعدد در کنار هم قرار گرفته‌اند.

2-7- شهید مرتضی مطهری

شهید مطهری در موارد متعددی در کتاب‌های خود از جمله علل گرایش به مادی‌گری، فلسفه تاریخ و مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلام جلد پنجم به نقد اندیشه مارکسیسم پرداخته و حتی کتابی با عنوان نقدی بر مارکسیسم از ایشان منتشر شده است. از مجموع آثار ایشان به این‌طور برداشت می‌شود که ایشان در نقد مارکسیسم و نظریه زیربنا – روبنا تلاش زیادی کرده است. و در مجموع توفیقات بسیار خوبی به دست آورده است؛ اما در مورد تأثیر متقابل خرده نظام‌ها سکوت پیشه کرده و یا این که ورود به این حوزه را مسئله خود ندانسته و یا توجهی به ان نداشته است.

با این وجود شهید مطهری در یک مورد به استقلال رشد فرهنگی  از اقتصادی اشاره کرده ست و تلویحاً آن را متأثر از اقتصاد جامعه ندانسته است. شهید مطهری در کتاب مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی در نقد ماتریالسم تاریخی مارکس این‌گونه می‌نویسد: «هدف ما نقد مادیت تاریخی است نه نقد نظریات مارکس» و دلایل ذیل را بر می‌شمرد:

الف. بی‌دلیلی: اولین انتقاد او مبنی بر این که نظریه مادیت تاریخ، در حد یک تئوری است. وی معتقد است که نظریه‌های فلسفی تاریخی باید بر اساس تجربه تاریخی زمان خود، یا بر اساس شواهد تاریخی از واقعیت‌های گذشته و یا به شیوه قیاسی و یا استدلال منطقی بر اساس یک سری اصول علمی، منطقی، فلسفی ثابت و یا از پیش پذیرفته شده به اثبات رسیده باشد. تئوری ماتریالیسم تاریخی بر اساس مبناهای اشاره شده شکل نگرفته است (مطهری، 1377: 141-140).

ب. تجدیدنظر پایه‌گذاران: می‌توان به سادگی دریافت که ارتباط سایر بنیادها با اقتصاد یک‌طرفه است؛ این حقیقت را می‌توانیم در سایر نظریات (تقدم ماده بر روح، تقدم نیازهای مادی بر نیازهای معنوی، تقدم جامعه‌شناسی انسان بر روان شناسی او، تقدم کار بر اندیشه) او مشاهده کنیم؛ اما باید بر اساس مسئله تأثیر متقابلی که مارکس در منطق دیالکتیک آورده در خصوص مادیت تاریخ تجدید نظر شود. اصل اشاره شده همان چیزی است که تأثیر یک طرفه را نفی می‌کند.

شهید مطهری نظر خود را در خصوص اصل تأثیر متقابل بیان نمی‌کند؛ اما می‌گوید بنابراین اصل، اساساً طرح اولویت در رابطه میان دو چیز، خواه ماده و روح یا کار و اندیشه و یا بنیاد اقتصادی و سایر بنیادهای اجتماعی، بی معنی است. چون اگر دو چیز به هم برای ماندگاری نیازمند باشند، زیربنا بودن یکی اهمیت ندارد.

در کتاب تجدید نظر طلبی از مارکس تا مائو با مقایسه میان دو کتاب مارکس: «سرمایه» و «انتقاد بر علم اقتصاد سیاسی» و این که در کتاب سرمایه مانند کتاب انتقاد بر علم اقتصاد سیاسی به طور یک طرفه بر تعیین کنندگی اقتصاد تکیه شده است؛ می‌گوید: «با وجود این، مارکس آگاهانه یا غیر آگاهانه بر این تعریف افزوده است و آن این که روبناها با وجود اولویت زیربنا نسبت به آن‌ها، می‌توانند «نقش اصلی» را در جامعه بازی کنند» (خامه ای، 1381: 222).

مائو، تجدیدنظر در مفهوم ماتریالیسم تاریخی و زیربنا بودن اقتصاد را بنا به ضرورت اوضاع چین و نقش رهبری خودش اشاره می‌کند، که از سوسیالیسم که بر ماتریالیسم تاریخی مبتنی است، دیگر چیزی باقی نمانده است و گفته‌های وی نقض کننده ماتریالیسم تاریخی است. «چنان چه مناسبات تولیدی مانع رشد و تکامل نیروی مولده بشوند» و یا می‌گوید «چنان چه روبنا مانع رشد و تکامل زیربنا بشود». چیزی را می‌گوید که همیشه می‌شود و باید هم بشود؛ ولی آن چنان که قبلا اشاره کردیم، طبق نظر ماتریالیسم تاریخی جبراً تکامل نیروی مولده مناسبات تولیدی را تغییر می‌دهد، همین امر موجب تغییر روبنا به دنبال تغییرات زیربنا است.

گفته آقای مائو در صورت یک طرفه بودن تأثیر و نقض ماتریالیسم دیالکتیک صحیح است (مطهری، 1377: 152-141).

ج. نقض تطابق جبری زیربنا و روبنا: همان طور که نظریه ماتریالیسم تاریخی اشاره می‌کند، در جامعه‌ها همواره باید میان زیربنا و روبنا تطابق وجود داشته باشد و از روبنا می‌توان برای شناخت زیربنا (اصطلاح إنّی) بهره برده و با شناخت زیربنا، روبنا را می‌توان شناخت (اصطلاح لمّی) به هم خوردن تعادل زیربنا – روبنا موجب تغییر تعادل اجتماعی می‌شود. رویدادهای تاریخی معاصر عملاً خلاف این را ثابت کرده است؛ و این‌ها را می‌توان در تحقیقات مارکس و انگلس در سال‌های 1882 تا 1847 که بحران‌های اقتصادی موجب سلسله بحران‌های سیاسی و اجتماعی شد نشان داد که انقلاب‌های اجتماعی نتایج ضروری و لاینفک بحران‌های اقتصادی است (مطهری، 1377: 154-153).

د. عدم تطابق پایگاه طبقاتی و پایگاه ایدئولوژیک: همان طور که قبلا بیان کردیم بنا بر ماتریالیسم تاریخی در هر دوره تاریخی روبنا بر زیربنا به هیچ وجه نمی‌تواند پیشی گیرد. پس اطلاعات هر دوره مختص همان دوره است و با گذشت زمان از بین می‌روند. برای مثال: آگاهی‌ها، فلسفه‌ها، طرح‌ها، پیش بینی‌ها، مذاهب، همه زاده قهری مقتضیات خاص همان عصری هستند که پدید آمده‌اند و نمی‌توانند با مقتضیات عصر دیگر تطابق داشته باشند. ولی عملاً خلاف آن ثابت شده است (مطهری، 1377: 155).

ه. استقلال رشد فرهنگی: بنا بر ماتریالیسم تاریخی، نهاد فرهنگی و علمی جامعه مانند سایر نهادها (سیاست، قضاوت و مذهب) وابسته به نهاد اقتصادی است و نمی‌تواند رشد مستقلی از رشد بنیاد اقتصادی داشته باشد؛ به دنبال رشد ابزار تولید و رشد بنیاد اقتصادی جامعه است که علم رشد می‌کند (مطهری، 1377: 158-156). در حالی که رشد فرهنگی دارای استقلال است.

و. ماتریالیسم تاریخی خود را نقض می‌کند: بنا بر ماتریالیسم تاریخی هر فکر، اندیشه، نظریه فلسفی و یا علمی و سیستم اخلاقی چون نشأت گرفته از شرایط مادی و اقتصادی خاص است و به همان دوره خودش وابسته است و با گذشت زمان منسوخ می‌شود و لازم است اندیشه دیگر جایگزین آن شود. این امر بر ماتریالیسم دلالت دارد که خلاف آن از وجود استثنائات حکایت دارد و اگر خود مشمول این قانون هست، پس ماتریالیسم تاریخی از نظر ارزش و صحت و اعتبار فقط در یک زمان محدود و یک دوره خاص صادق است، که همان دوره‌ای است که پدید آمده است و نه قبل از آن و بعد از آن دوره. پس به هر حال ماتریالیسم تاریخی نقض شده است (مطهری، 1377: 160- 158).

مطالب ذکر شده، خلاصه‌ای از آراء ایشان در مورد مارکسیسم و نظریه زیربنا – روبنا است و تقریباً می‌توان گفت دلالت خاصی برای تأثیر متقابل خرده نظام‌ها ندارد. البته باید به این نکته نیز اشاره کرد که شهید مطهری همان طوری که در بند پنجم نیز اشاره شده است، تلویحا نقدی به نظریه زیربنا روبنا می‌کند و معتقد است در حالی که مارکسیست‌ها اقتصاد را زیربنای تمامی تغییرات و تحولات حتی در سطح فرهنگ جامعه می‌دانند و از نظر وی، رشد فرهنگی دارای استقلال است؛ به این معنا که اقتصاد در برخی از مواقع زیربنای فرهنگ نیست، بلکه فرهنگ خود می‌تواند فارغ از همه مسائل اقتصاد، رشد مستقلی داشته باشد و حتی خود نیز عامل تغییر در اقتصاد جامعه باشد. همین موضوع نشان از آن دارد که شهید مطهری نیز تا حد زیادی به رمزهای این حوزه ورود کرده؛ اما بحث در این حوزه را ادامه نداده است. به نظر می‌رسد، علت اصلی این است که در جدال اندیشه‌های مارکسیستی و اسلامی در زمان حیات ایشان، مسأله اصلی دفاع از اسلام و نقد مبانی مارکسیسم بوده و لذا ایشان نیز صرفاً با نقد کردن جنبه‌های مختلف مارکسیسم وظیفه خود را پایان یافته تلقی کرده و علی رغم ورود به مرزهای نظریه زیربنا – روبنا در مورد آن نظریه‌ای بیان نکرده است.

نتیجه‌گیری

مسأله اصلی مقاله حاضر، تبیین خاستگاه و اهمیت نظریه زیربنا – روبنا به طور کلی و بررسی ریشه خلأ نظریه‌پردازی در میان دو پیشگام اقتصاد اسلامی در عصر حاضر، یعنی شهید صدر و شهید مطهری در باب این موضوع است. نظریه زیربنا – روبنا که به دنبال یافتن عاملی واحد به عنوان زیربنایی برای تغییر و تحولات جامعه است، بررسی تأثیر متقابل هر یک از نظام‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به عنوان خرده نظام‌های یک نظام اجتماعی را شامل می‌شود که طبیعتاً نقش قابل‌توجهی در گزینش و تعیین اولویت سیاست‌های مربوط به اصلاح امور اجتماعی دارد. در هم تنیدگی مسائل سیاسی، اقتصاد و فرهنگی سبب شده است که برای حل مسائل اقتصادی، نتوان از تأثیر مقوله‌های فرهنگی و سیاسی غفلت ورزید و گاهی تأثیر آن‌ها از نفس انتخاب‌های اقتصادی نیز بیشتر است. به همین صورت برای یک سیاست‌مدار و یک مدیر فرهنگی نیز عکس آن صادق است. این مقاله به دنبال آن بود که نشان دهد؛ هر چند بررسی درجه تأثیر متقابل خرده نظام‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بر یک دیگر در یک نظام اجتماعی دارای اهمیت بسیار زیادی است و در بین متفکران مارکسیست و نئومارکسیست جایگاه ویژه‌ای یافته است؛ اما در میان متفکران لیبرال و مسلمان آن گونه که باید مورد توجه قرار نگرفته است. بررسی ریشه‌های این خلأ در نظریه‌پردازی با تآکید بر اندیشه‌های اقتصادی شهید صدر و شهید مطهری حاکی از آن است که اهمیت یافتن نظریه زیربنا و روبنا را می‌توان از قرن 19 و 20 و همزمان با پیدایش و اوج گرفتن اندیشه‌های مارکسیستی توأم دانست. چرا که مارکسیست‌ها با تکیه بر نظریه ماتریالیسم تاریخی اقتصاد و به تعبیر دقیق‌تر روابط حاکم میان نیروهای تولیدی هر جامعه را، به نام زیربنای تغییر و تحول در هر جامعه، قلمداد می‌کردند. و به تعبیری اقتصاد جامعه و رابطه نیروهای تولیدی را عامل تمامی تغییر و تحولات جامعه می‌دانستند. گسترش آرای مارکس در عص شهید صدر و شهید مطهری و تقابل آن با اندیشه‌های اسلامی آنان را، بر آن داشت که به دفاع از تفکر اسلامی پرداخته و مبانی اندیشه‌ای و نظریه سوسیالیسم را نقد نمایند.

متفکران مسلمان (که در این جا آرای شهید صدر و شهید مطهری مورد بررسی قرار گرفت) به دلیل نقد مبانی فلسفی اندیشه مارکسیسم یعنی ماتریالیسم تاریخی علی‌رغم ورود به مرزهای نظریه زیربنا و روبنا و نقدهای تلویحی به آن، خود را از ورود تفصیلی به نظریه زیربنا – روبنا بی‌نیاز دانسته و یا اگر نقدی داشته در جنبه سلبی آن بوده و در نظریه‌پردازی جنبه ایجابی سکوت کرده‌اند. این موضوع سبب شده است که نیاز به یک نظریه جامع در تأثیر متقابل 3 خرده نظام یاد شده احساس شود و متفکران مسلمان را به نظریه پردازی در این زمینه دعوت نماید.

از آن جا که مقاله حاضر، خلأ یک نظریه‌پردازی را یادآور شده است، ارائه پیشنهاداتی در همین راستا منطقی به نظر می‌رسد. لذا آن چه به عنوان پیشنهاد برای تحقیقات آتی مد نظر قرار می‌گیرد؛ به شرح زیر است:

الف. نظریه‌پردازی ایجابی در حوزه نظریه زیربنا و روبنا یا پرداختن به جنبهه‌های اندیشه‌ای، شیوه تأثیرگذاری متقابل نظام‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بر یک دیگر و تعیین درجه اهمیت هر کدام و تقدم و تأخر آنان؛ همان‌طوری که در طول مقاله نیز اشاره شد، پژوهش در حوزه‌های علوم انسانی اسلامی نیاز به داشتن یک نظریه ایجابی در خصوص تأثر متقابل خرده نظام‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و تقدم و تأخر آن دارد.

ب. بررسی سیره رسول اکرم (ص) در تشکیل حکومت اسلامی و تعیین درجه اهمیت ابزارهای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مورد استفاده ایشان از آغاز حکومت تا شکل‌گیری و پایان دوره تمدن اسلامی: به تعبیر دیگر، این که رسول اکرم(ص) در پیشبرد اهداف حکومت اسلامی، از ابتدای شکل‌گیری تا پایان آن کدام یک از جنبه‌های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را بیشتر مورد توجه قرار دادند و نقش و اهمیت هر کدام و تقدم و تأخر آن تا چه حد بوده است.

ج. بررسی نظریات سایر متفکران مسلمان در خصوص نظریه زیربنا – روبنا و یافتن دلالت‌های آن.

کتاب نامه

1. قرآن کریم.

2. اباذری، یوسف، خرد جامعه شناسی، تهران، طرح نو، 1387.

3. آزاد ارمکی، تقی، سرنوشت جامعه شناسی در ایران، 1392.

4. آوتویت، ویلیام و باتامور، تام، فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نشر نی، چاپ اول، 1392.

5. بشیریه، حسین، تاریخ اندیشه‌ها و جنبش‌های سیاسی در قرن بیستم – لنین، لنینیسم و مارکسیسم روسی (4)، اطلاعات سیاسی – اقتصادی، 1371.

6. _________، سیری در نظریه‌های جدید در علوم سیاسی، تهران، نشر علوم نوین، 1378.

7. بیات، آصف، شریعتی و مارکس: نقدی بر نقدی «اسلامی» بر مارکسیسم، اندیشه پویا، شماره 1، 1391.

8. پولادی، کمال، تاریخ اندیشه سیاسی در غرب، تهران، نشر مرکز، 1383.

9. پیتر، آندره، مارکس و مارکسیسم، ترجمه ضیاء الدین ضیائیان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1360.

10. حجتی کرمانی، علی، از بردگی روم قدیم تا مارکسیسم، تهران، جهان آرا، 1354.

11. حسینی، سید عقیل، نظریه ارزش و قیمت، انتشار الکترونیکی، تهران، انتشارات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1393.

12. حق شناس علی محمد و انتخابی نرگس، فرهنگ معاصر انگلیسی فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، 1378.

13. خامه ای، انور، تجدید نظر طلبی از مارکس تا مائو، تهران، فرزان، 1381.

14. رضاییان، علی، تجزیه و تحلیل و طراحی سیستم، تهران، سمت، 1383.

15. روزنامه شرق، www.sharghdaily.ir/News/15146، 1395.

16. سبزه ای، محمد تقی، بررسی مقایسه‌ای هگل، مارکس و گرامشی درباره دولت و جامعه مدنی، پژوهش علوم سیاسی، شماره، 4، 1386.

17. شاوردی، زینب، کرمانی، طوبی، تحلیل و نقد حرکت دیالکتیکی هگل و ماتریالیسم دیالکتیک با تأکید بر آرای شهید مطهری، حکمت اسراء، دوره دوم، شماره 4، 1390.

18. صدر، سید محمد باقر، اقتصادنا، تهران، دارالصدر، 1389.

19. ________، فلسفتنا، تهران، پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، 1390.

20. صلاحی ملک، یحیی، اندیشه‌های سیاسی غرب در قرن بیستم، تهران، قومس، 1381.

21. کازتون، پل، جامعه شناسی انتقادی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، انتشارات اختران، 1385.

22. گاسپر، دس، سرمایه داری و شکوفندگی انسان؟: داستان غریب توجه به فعالیت و غفلت از مقام کار، ترجمه محمد تقی جان محمدی، انتشارات مبین پژوه، 1393.

23. گولد، جولیوس و کولب ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه پرهام، تهران، انتشارات مازیار، 1392.

24. لسناف، مایکل، فیلسوفان سیاسی قرن بیستم، ترجمه خشایار دیهمی، تهران، نشر کوچک، 1378.

25. لئوپانیج، کالین لیز، مانیفست پس از 150 سال، ترجمه مرتضوی، تهران، انتشارات آگاه، 1379.

26. مارکس، کارل، مبانی نقد اقتصاد سیاسی (گروندرسیه)، ترجمه پرهام و تدین، تهران، انتشارات آگاه، 1363.

27. ________، سرمایه، ترجمه ایرج اسکندری، تهران، انتشارات فردوس، 1378.

28. ________، نبردهای طبقاتی در فرانسه، ترجمه باقر پرهام، تهران، نشر مرکز، 1381.

29. مارکس، کارل وانگلس، فریدریش، ایدئولوژی آلمانی، ترجمه تیردا نیکی، تهران، شرکت پژوهشی پیام پیروز، 1377.

30. مارکس، کارل وانگلس، فردریش و پلخانف، گئورگی، لودویک فوئرباخ و ایدئولوژی آلمانی، گزیده و ترجمه پرویز بابایی، تهران، نشر چشمه، 1379.

31. محمدی عراقی، محمود و صدیق سروستانی، رحمت الله و رجبی، محمود و سلیمان پناه، محمود و میرسپاه، اکبر، درآمدی به جامعه شناسی اسلامی (2)، مبانی جامعه شناسی، تهران سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1373.

32. مصباح یزدی، محمد تقی، نقدی فشرده بر اصول مارکسیسم، قم، در راه حق، 1367.

33. مطهری، مرتضی، مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلام (جهان‌بینی توحیدی)، تهران، صدرا، 1377.

34. _______، فلسفه تاریخ، تهران، نشر صدرا، 1385.

35. _______، علل گرایش به مادیگری، به ضمیمه ماتریالیسم در ایران، نشر صدرا، چاپ یازدهم، 1368.

36. مکی‌نژاد، کیومرث، مدل زیربنا – روبنا در جامعه‌شناسی مارکس/ دورکیم/ وبر، تهران، نشر نقد افکار، 1391.

37. موسوی، مهدی، جستاری در کتاب شناسی و الگوی تولید علوم انسانی اسلامی شهید سید محمد باقر صدر، صدرا http: /wwwmehrnews. Com/ news/3747525/، 1395.

38. میرمعزی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام و علم تحلیل اقتصاد اسلامی، فصلنامه اقتصاد اسلامی، شماره 18، 1384.

39. نظری، حسن آقا، خطیبی، مهدی، روش شناسی فقه نظریات اقتصادی از منظر شهید صدر، معرفت اقتصاد اسلامی، دوره دوم، شماره 4، 1392.

40. نقیب‌زاده، احمد، درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی، تهران، سمت، 1379.

41. نمازی، حسین، نظام‌های اقتصادی، تهران، انتشار (شرکت سهامی)، 1388.

42. ورجاوند، پرویز، پیشرفت و توسعه بر بنیاد هویت فرهنگی، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1368.

43. یان، کرایب، نظریه اجتماعی مدرن از پارسونز تا هابرماس، ترجمه فجر، تهران، انتشارات آگاه، 1383.

44. Chris, Harman, Base and Superstructure. International Socialism,1986.

45. Hall, Stuart, Rethinking the Base and Superstructure Metaphor. Papers on Class, Hegemony and Party. Bloomfield, J. , ed. London: Lawrence & Wishart,1977.

46. Harvey, David, A Companion to Marx Capital. London: Verso,2010 .

47. Jürgen Habermas, Reconstruction of Historical Materialism. Theory and Society, Vol. 2, No. 3, 1975

48. K. kautsky, Das Erfurter program, p 225 quoted by D. Schuster, ‘kar kautsky’. Marxism, communism and western society. Vol. 5: 1922 .

49. Marx, k, Critique of Hegel’s philosophy of right, translated by Joseph o, malley, oxford university press, Marxist Internet Archived, 1970 .

50 . Williams, Raymond, New Left Review; London 0 (82): 1973.

[1]. Marxist.

[2]. neo-Marxist.

[3]. Orthodox Marxism.

[4]. functionalism.

[5]. Historical Materialism.

[6]. Aaron.

[7]. Ian Craib.

[8]. Piettre.

[9]. Stalin.

[10]. Kautsky.

[11]. Engels.

[12]. Althusser.

[13]. Marx.

[14]. Dialectical materialism.

[15]. Lukacs.

[16]. Antonio Gramsci.

[17]. Max Weber.

[18]. Durkheim.

[19]. Talcot Parsons

[20]. Reuters.

[21]. Habermas.

[22]. Althusser.

[23]. George Simmel.

[24] . برای مثال در کتاب زیر:

Erich Fromm, 1961, Marx’s Concept of Man.

[25]. Jeffrey Algesenter.

[26]. Muller.

این پایگاه با هدف گردآوری جامع آثار صدرپژوهان، همه آثار ارزشمند این عرصه را منتشر می‌کند و این انتشار به‌معنای تأیید محتوا از سوی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر نیست‌.