عدالت اجتماعی در دوره دفاع مقدس و سازندگی: تحلیل محتوای خطبه‌های نماز جمعه تهران

چکیده: عدالت اجتماعی در دوره دفاع مقدس و سازندگی در خطبه‌های نماز جمعه تهران، موضوع پژوهش حاضر است که با روش تحلیل محتوا بررسی می‌شود. این پژوهش درصدد مطالعه عدالت اجتماعی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در دوران دفاع مقدس و سازندگی است. ازآنجاکه از میان خطبای نماز جمعه تهران، تنها حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله رفسنجانی به‌طور نظام‌مند مباحثی را به عدالت اجتماعی اختصاص داده‌اند، لذا فقط خطبه‌های این دو خطیب بررسی می‌شود. برای چارچوب نظری از نظریات متفکران مسلمان از جمله امام خمینی(ره)، شهید مطهری، دکتر شریعتی، سید قطب، شهید صدر و السباعی بهره گرفته شده است. داده‌ها با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا تحلیل شده و عدالت اجتماعی به چهار مقوله اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی تقسیم شده است. ابزار گردآوری اطلاعات در پژوهش حاضر پرسش‌نامه معکوس است؛ بدین‌ترتیب که ابتدا اطلاعات با پرسش‌نامه معکوس جمع‌آوری شد و در مرحله بعد برای تحلیل، داده‌ها وارد نرم‌افزار SPSS گردید. یافته‌ها بیانگر آن است که عدالت اقتصادی در این دوره مهم‌ترین مقوله عدالت در نظر خطبای نماز جمعه است و مسئولان مشکلات کشور را در حوزه عدالت اقتصادی می‌دانستند.

نویسنده: عباس کشاورز شکری، فریبا صادقی

منبع: پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، تابستان 1394، شماره3، ص 95تا117.

مقدمه

عدالت مفهومی است که هی‌چکس نسبت به اصالت و حقانیت آن‌ تردیدی ندارد و دستیابی به آن به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین اصول نظام‌های اجتماعی طی‌ دوره‌های مختلف حیات فکری‌ و اجتماعی‌ بشر مطرح بوده است. به همین دلیل الگوهای فکری گوناگون تلاش کرده‌اند با تمرکز بر مقوله عدالت در ابعاد مختلف آن جامع‌ترین الگو را برای تبیین این مسأله ارائه دهند. به‌طورکلی‌ می‌توان اندیشه‌ها و ایدئولوژی‌های مطرح‌شده در باب عدالت را به دو نحله چپ و راست تقسیم‌بندی کرد. چپ‌ها بیشتر برابری درآمدها را به معنای عدالت اجتماعی دانسته و راست‌ها برابری فرصت‌ها را عین عدالت‌ اجتماعی‌ می‌دانند (کرایگ،117:1387).

عدالت اجتماعی در لغت به معنای مساوات، برابری، توازن و انصاف است. برخی از متفکران عدالت اجتماعی را به معنای رفع تبعیض و تفاوت‌های ناروا و برابری همگان در‌ برابر‌ قانون دانستند. گروهی دیگر عدالت اجتماعی را به‌طورکلی قرار دادن هر چیز در موضع خود دانسته‌اند. پس عدالت اجتماعی الزاماً به معنای مساوات نیست بلکه مفهومی اعم از تساوی‌ دارد‌ (عباسیان،117:1387).

با انقلاب اسلامی و برپایی نظام جمهوری اسلامی ایران، برپایی عدالت اجتماعی در رأس برنامه‌های اجتماعی و اصلاحی قرار گرفت و تصمیم‌گیرندگان در تمام سطوح حاکمیت بر ضرورت و تحقق‌ اهداف‌ کمی‌ و کیفی عدالت در فرایند تدوین‌ قانون‌ اساسی‌ تأکید کردند. بی‌تردید عدالت اجتماعی را می‌توان روح حاکم بر قانون اساسی پس از انقلاب دانست. با توجه به این‌که نماز‌ جمعه‌ به‌ طریقی تریبون اعلام سیاست‌های کلان نظام جمهوری اسلامی‌ بوده‌ و حکومت اسلامی نظرات خود را از این طریق به سمع و نظر مردم می‌رسانده است، این پژوهش در پی آن‌ است‌ تا‌ با تحلیل محتوای خطبه‌های نماز جمعه آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله رفسنجانی‌ در دوره دفاع مقدس و سازندگی نشان دهد چه معنایی از عدالت در این دوره مدنظر مسئولان رده‌ی اول‌ نظام‌ جمهوری‌ اسلامی بوده است.

بر این اساس سؤال اصلی پژوهش حاضر آن‌ است‌ که:

– عدالت اجتماعی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در دوران دفاع مقدس و سازندگی چگونه مطرح‌شده است؟

– عدالت‌ اجتماعی‌ از‌ بعد اقتصادی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در دوران دفاع مقدس و سازندگی‌ چگونه‌ مطرح‌شده‌ است؟

– عدالت اجتماعی از بعد اجتماعی-فرهنگی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در دوران دفاع‌ مقدس‌ و سازندگی‌ چگونه مطرح‌شده است؟

– عدالت اجتماعی از بعد حقوقی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در دوران‌ دفاع‌ مقدس و سازندگی چگونه مطرح‌شده است؟

چارچوب نظری

در این پژوهش چارچوب نظری با استفاده‌ از‌ نظریات‌ متفکران مسلمان در باب عدالت اجتماعی ساخته‌وپرداخته شده است. بر همین اساس به نظرات‌ امام‌ خمینی(ره)، شهید مطهری، دکتر شریعتی، شهید صدر، سید قطب و السباعی در حوزه‌ عدالت‌ اجتماعی‌ مراجعه و تلاش شده با ترکیب نظرات آن‌ها مدل نظری پژوهش ساخته شود. بنابراین ابتدا به‌ نظرات‌ هر یک از این نظریه‌پردازان اشاره‌شده و سپس با ترکیب مؤلفه‌های نظریات آنان‌ مدل‌ نظری‌ پژوهش ترسیم‌شده است.

از دیدگاه امام خمینی(ره) عدالت به‌مثابه قانونی عام و فراگیر در سراسر‌ جهان‌ جریان‌ دارد، چراکه جهان هستی عبث و پوچ نیست بلکه دارای خالق و مدبری یکتاست‌ که‌ جهان را بر اساس علم و قدرت مطلقه و حکمت خود خلق نموده است (جمشیدی،459:1380). از‌ منظر‌ امام عدالت و گرایش به آن امری فطری است که در نهاد بشر‌ وجود‌ دارد و از ویژگی‌های طبیعی و وجودی هر انسانی‌ است‌ ولی‌ امام عدالت را صرفاً فضیلت فردی در‌ نظر‌ نمی‌گیرد و عدالت را ویژگی قوانین سیاسی و اجتماعی، گروه‌ها و نهادهای اجتماعی می‌داند (همان،463‌). امام‌ خمینی(ره) معتقد است عدالت‌ عبارت‌ است از‌ حد‌ وسط‌ بین افراط‌وتفریط و آن از امهات فضایل‌ اخلاقی‌ است(همان). امام خمینی با تکیه‌بر اصل حد وسط و نفی افراط‌وتفریط دیدگاه‌ متوازنی‌ در حوزه اقتصاد مطرح ساخت که‌ میزان بهره‌مندی افراد را‌ از‌ منابع اقتصادی جامعه تابع استعدادها‌، توان‌، شایستگی آن‌ها می‌داند (همان،496). بنابراین می‌توان گفت تعدیل برای حذف فاصله طبقاتی‌، اصل‌ ساده‌زیستی، نفی تشریفات و تجملات از‌ راه‌های‌ عملی‌ کردن عدالت اجتماعی‌ محسوب‌ می‌شوند (همان،497).

ازنظر‌ شهید‌ مطهری علت توجه به مسأله عدل و طرح آن ازنظر فکری، فلسفی، علمی و اجتماعی ریشه‌ در‌ قرآن دارد. از منظر وی معنی‌ حقیقی‌ عدالت اجتماعی‌ بشری‌ یعنی‌ عدالتی که در قانون‌ بشری باید رعایت گردد و افراد بشر باید آن را محترم بشمارند عبارت است از رعایت‌ حقوق‌ افراد و اعطا کردن به هر ذی‌حق‌، حق‌ او‌ را‌ (مطهری‌،1377: 56). شهید‌ مطهری‌ معتقد است عدالت به این معنی نیست که القاء همه تفاوت‌ها بین افراد صورت گیرد، بلکه‌ مقتضای‌ عدالت‌ این است که رعایت استحقاق‌ها صورت گیرد‌ (مطهری‌، 1374‌: 129‌). شهید‌ مطهری‌ معتقد است مقتضای عدالت، مساوات در شرایط حقوقی مساوی است نه در شرایط نامساوی. در اینجا فرق بین تفاوت‌های بجا و نا به‌جا، تبعیض‌های ناروا و روا مشخص می‌شود‌. وی برای درک بهتر عدالت اجتماعی، عدالت را به دودسته عدالت تکوینی و عدالت تشریعی تقسیم می‌کند. در بحث از عدالت تکوینی به بررسی نظام خلقت پرداخته می‌شود، یعنی آیا جهان‌ آفرینش‌ از آسمان و زمین گرفته تا جماد و نبات و حیوان بر اساس عدالت آفریده‌شده‌اند یا خیر؟ (باقری، 1386: 197). شهید مطهری عدالت تشریعی را به الهی و بشری تقسیم می‌کند. در عدالت تشریعی‌ الهی‌ قوانین و دستورهای عادلانه مطرح است. در عدالت تشریعی بشری این نکته مطرح است که قوانین بشری باید عادلانه باشد و نباید هیچ قانون غیرعادلانه‌ای‌ وضع‌ شود (همان،198).

دکتر شریعتی‌ معتقد‌ است عدل صفتی از صفات اصلی و ذاتی خداوند است به این نحو عدل را نظامی می‌بیند که هستی بر آن قائم است و زیربنایی که‌ همه‌ عالم بر آن مبتنی‌ است‌ (شریعتی،1376: 34‌). بنابراین عدل امری تحمیلی، ساختگی، موقتی نیست وی معتقد است عدل یک مسأله اجتماعی است و باید به آن در درون نظام اجتماعی و حرکت تاریخی توجه کرد. اسلام‌ بر‌ اساس یک جهان‌بینی فلسفی و علمی می‌خواهد بگوید انسان‌ها همه با یکدیگر برابرند نه این‌که باید برابر باشند (شریعتی،1371: 34).

دکتر شریعتی از دو مفهوم قسط و عدل صحبت می‌کند. عدل‌ به‌ معنی شکل‌ قانونی روابط اجتماعی میان افراد و گروه‌های اجتماعی بر اساس حقوق شناخته‌شده فردی و گروهی است و قسط عبارت است‌ از سهم واقعی هر کس یا هر گروهی از مجموعه مواهب‌ مادی‌ و معنوی‌ و امکانات اجتماعی در قبال نقشی که در جامعه بر عهده دارد (شریعتی،1376: 36). عدل مسأله‌ای روبنایی‌ و ‌‌قسط‌ زیربنایی است، عدل در رابطه بین افراد بر اساس قوانین وضع‌شده و قسط در‌ اصل‌ مالکیت‌ در نظام اقتصادی و طبقاتی مطرح می‌شود (همان، 38).

سید قطب معتقد است اسلام دین وحدت‌ بین روحیات و مادیات، ارزش‌های اقتصادی و معنوی، دنیا و آخرت است. بنابراین عدالت از منظر‌ اسلام مساوات بزرگ انسانی‌ است‌ و شامل تمام مظاهر زندگی می‌شود نه یک عدالت اقتصادی محدود (سید قطب، 82:1358). در اسلام عدالت انسانی با فراهم نمودن شرایط و امکانات مساوی برای همه تحقق می‌یابد به‌طوری‌که خانواده و نژاد‌ مانع پیشرفت فرد نگردد. اسلام تأکید دارد همه انسان‌ها و نژادها با یکدیگر برابر هستند و وجود ملت‌ها و جماعات گوناگون برای تفاخر به یکدیگر نیست بلکه برای شناسایی و الفت است (همان، 121). اسلام‌ برای‌ هر فرد حد کفایت را در نظر می‌گیرد که افراد از حیث سطح زندگی، درآمد در سطحی نزدیک به یکدیگر باشند (همان، 88). از نگاه وی عدالت اجتماعی بر پایه‌های‌ آزادی‌ وجدان، مساوات کامل انسانیت، تکافل (همکاری) اجتماعی استوار است (همان، 92).

شهید صدر عدالت اجتماعی را برابری حقیقی، برابری بر مبنای ‌استعدادها، لیاقت‌ها، توانایی‌ها، شایستگی‌ها، مقتضیات، امکانات موجود و سایر‌ ویژگی‌های‌ اساسی افراد انسانی است (جمشیدی، 583:1380). وی به‌منظور بررسی عدالت اجتماعی در جامعه به سه محور اساسی آن یعنی تکافل اجتماعی، توازن اجتماعی، تأمین (ضمان) اجتماعی اشاره می‌کند‌. اصل‌ تکافل‌ عمومی به معنی مسؤولیت‌های متقابل‌ افراد‌ نسبت‌ به یکدیگر است. این اصل به تأمین نیازهای ضروری و حیاتی افراد در حدود امکانات اشاره دارد (صدر،1348: 290).

اصل توازن‌ اجتماعی‌ دارای‌ ابعاد گسترده سیاسی، اقتصادی، فرهنگی است و بیانگر ایجاد‌ برابری‌ و تعادل در تمام ابعاد زندگی اجتماعی برای تمام افراد و اقشار جامعه است یعنی قدرت، ثروت، امکانات و زمینه‌های تولید، توزیع‌ و مصرف‌ در‌ جامعه به‌گونه‌ای باشد که تمامی افراد بتوانند از مزایا و امکانات‌ موجود به صورتی متعادل و متوازن برخوردار باشند (جمشیدی، 593:1380).تأمین اجتماعی در نگاه شهید صدر دارای ابعاد‌ گسترده‌ سیاسی‌، فرهنگی، تربیتی، اقتصادی، حقوقی، قضایی و جز آن است و شامل موارد اساسی‌ چون‌ امنیت، شغل، مسکن، پوشاک، خوراک، اداره جامعه و نظارت می‌شود (همان، 1380‌).

تأمین اجتماعی بر دو اصل‌ کفالت‌ همگانی‌ یعنی مسؤولیت متقابل افراد نسبت به همدیگر و سهیم بودن جامعه در درآمدهای‌ دولتی‌ استوار‌ است (صدر، 1348: 290‌). از دید شهید صدر به‌منظور تحقق عدالت در جامعه به‌ لوازمی‌ نیاز‌ داریم. قانون، تربیت افراد انسانی، حکومت و نظام سیاسی، مبارزه با ظلم و جور و ستمگران ازجمله‌ لوازم‌ اجرای عدالت در جامعه هستند (جمشیدی،565:1380‌).

مصطفی السباعی معتقد است عدالت‌ اجتماعی‌ در‌ اسلام مبتنی بر اصول اساسی چون وجود حقوق طبیعی برای تمام شهروندان، قوانینی برای‌ اجرای‌ این حقوق، مسؤولیت مشترک اجتماعی و ضمانت‌های اجرایی است ‌(السباعی، 65:1356‌). وی معتقد‌ است‌ حقوق‌ طبیعی موردنظر شامل حق حیات، حق آزادی انسان، حق آزادی عقیده، حق آزادی علمی، حق‌ آموزش‌، حق شرافت و حق تملک می‌باشد (همان،63‌). حق شرافت خود به دو‌ مقوله‌ برادری‌ و برابری تقسیم می‌شود. منظور از برادری این است که همه انسان‌ها از یک پدر و مادر‌ هستند‌ و سفید‌ و سیاه، غربی و شرقی بودن ملاک برتری و امتیاز نیست (همان، 101‌). برابری یعنی‌ افراد‌ انسان ازنظر هوش و استعداد و نیروی کار باهم برابر نیستند و این تفاوت ازنظر قرآن به‌منظور سنجیدن عمل‌ به‌ نسبت برخورداری از مواهب طبیعت است (همان،103‌).

بعد از بررسی نظریات‌ مرتبط‌ با عدالت و با ترکیب مؤلفه‌های آن‌ها، مدل‌ مفهومی‌ تحقیق‌ به شکل ذیل طرح می‌شود:

روش تحقیق

در این پژوهش از روش تحلیل محتوا استفاده‌شده است. تکنیک‌ تحلیل‌ محتوا درباره‌ی انواع ارتباطات مثل‌ خبر‌، مقاله، خطابه‌، داستان‌، شعر‌، تصویر، فیلم، سرود، ترانه و برنامه تلویزیونی‌ به‌ کار می‌رود، بنابراین در پژوهش حاضر که به بررسی مفهوم عدالت اجتماعی‌ در‌ خطبه‌های نماز جمعه می‌پردازد تکنیک تحلیل‌ محتوا در نظر گرفته‌ شد‌. تحلیل محتوا تکنیک پژوهشی برای‌ استنباط‌هایی‌ برحسب شناسایی نظام‌اند و عینی ویژگی‌های خاص در یک متن است (کریپندورف، 28:1383‌‌). از‌ سوی دیگر با تحلیل محتوا‌ می‌توان‌ خصوصیات‌ زبانی یک متن‌ گفته‌ یا نوشته‌شده را به‌طور‌ واقع‌بینانه‌ یا عینی و به‌طور سیستماتیک شناخت (رفیع پور، 109:1382).

ابزار گردآوری اطلاعات در پژوهش‌ حاضر‌ پرسش‌نامه معکوس است. این پرسش‌نامه را‌ به‌ این دلیل‌ معکوس‌ می‌خوانند‌ که در تحلیل محتوا‌ برخلاف پژوهش‌های دیگر کل داده‌ها آماده است و صرفاً باید تحلیل شوند به این معنی در‌ تحلیل‌ محتوا اطلاعات از ابتدا در دست‌ است‌ و وظیفه‌ محقق‌ تهیه‌ پرسشنامه‌ای است که‌ با‌ آن داده‌های موجود شناسایی و تحلیل شوند و هر پرسشنامه حاوی مقولات و ‌‌‌‌‌واحدهاست (ساروخانی، 308:1386‌). با توجه‌ به‌ مطالب‌ فوق در پژوهش حاضر ابتدا اطلاعات با‌ پرسشنامه‌ معکوس‌ جمع‌آوری‌ شد‌ و در‌ مرحله بعد برای تحلیل، داده‌ها وارد نرم‌افزارspss گردید.

مصادیق عدالت اقتصادی در پرسشنامه شامل نفی فرهنگ تجمل و اسراف، تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه، ایجاد شرایط کار‌ تولیدی، رفع موانع تولید، توزیع عادلانه خدمات میان مناطق، توزیع عادلانه درآمد، توزیع عادلانه کالاهای تولیدشده، توزیع ثروت قابل‌واگذاری بین مردم، انجام مبادله عادلانه، نفی مبادلات غیرعادلانه، برقراری امینت مالکیت‌، احترام‌ به دارایی مشروع افراد، حق مالکیت افراد بر مبنای کار، حق مالکیت دولت، حق مالکیت جامعه، رفع تضاد طبقاتی و نفی کم‌کاری افراد در مسؤولیت‌ها می‌شود. مصادیق عدالت اجتماعی-فرهنگی‌ در‌ پرسشنامه شامل حق رأی، حق بیان، برابری در قانون، برابری در فطرت و آفرینش، حق آموزش، حق انتخاب شغل، حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی‌ می‌شود‌. مصادیق عدالت حقوقی در پرسشنامه‌ شامل‌ قانون‌گذاری عادلانه، اجرای عادلانه قوانین، داوری خصومت‌ها به شیوه عادلانه می‌شود.

جامعه‌ی آماری پژوهش حاضر شامل متون خطبه‌های نماز جمعه تهران که توسط آیت‌الله‌ هاشمی‌ و آیت‌الله خامنه‌ای در دوران‌ دفاع‌ مقدس و سازندگی قرائت‌شده می‌باشد. با توجه به این مطلب که آیت‌الله هاشمی و آیت‌الله خامنه‌ای به‌طور نظام‌اند به بحث عدالت اجتماعی پرداختند لذا در پژوهش حاضر فقط خطبه‌های این دو خطیب‌ بررسی‌شده‌ است. دوره جنگ به فاصله‌ی زمانی از مهر 1359 تا 29 مرداد 1367 اطلاق می‌شود. دوره سازندگی به فاصله‌ی زمانی از شهریور 1367 تا 10 مرداد 1376 اطلاق می‌شود. در‌ دو‌ دوره‌ی دفاع‌ مقدس و سازندگی 85 خطبه به بحث ابعاد عدالت اجتماعی پرداختند. روش نمونه‌گیری پژوهش حاضر نمونه‌گیری هدفمند است‌ (ببی، 405:1381‌). بر این اساس نمونه حاضر با توجه به‌ اهداف‌ تحقیق‌ مشخص گردید بدین منظور آن خطبه‌هایی که به بحث عدالت اجتماعی پرداختند نمونه ما را تشکیل می‌دهند‌. ‌‌درنتیجه‌ حجم نمونه همان جامعه آماری پژوهش حاضر است.

در انجام تحقیق حاضر کلمات‌ که‌ کوچک‌ترین‌ واحد تحلیل محتوا هستند به‌عنوان واحد تحلیل در نظر گرفته شدند. در پژوهش حاضر خطبه‌های‌ اول نماز جمعه در سال‌های 1376-1360 به‌منظور بررسی مفهوم عدالت اجتماعی انتخاب‌ گردید. انتخاب خطبه اول‌ به‌ این دلیل است که خطیبان در خطبه اول به بحث عدالت اجتماعی پرداختند و خطبه دوم به بحث درباره مسائل روز کشور اختصاص دارد. واحد تحلیل می‌تواند شامل کلمات، جملات، سرمقاله‌ها و… باشد‌ (معروفی، 104:1388‌).

روایی و پایایی تحقیق

اعتبار به این معنی است که آیا ابزار پژوهش واقعاً موضوع موردنظر را می‌سنجد یا خیر؟ (فیروزان، 221:1362‌). به‌عبارت‌دیگر وسیله اندازه‌گیری بتواند خصیصه موردنظر را‌ واقعاً‌ اندازه بگیرد (ساروخانی، 144:1386‌). اعتبار به سه نوع اعتبار محتوایی، تجربی و سازه‌ای تقسیم می‌شود. اعتبار محتوایی به اعتبار صوری و نمونه‌گیری تقسیم می‌شود (همان). به‌منظور سنجش اعتبار پژوهش حاضر از‌ اعتبار‌ صوری و اعتبار نمونه‌گیری بهره گرفته شد. اعتبار صوری به این معنی است که شاخص‌ها یا معرف‌های پژوهش از طریق مراجعه به داوران و متخصصین رشته تأیید شود (همان). به همین‌ منظور‌ سنجش اعتبار مدل موردبررسی از طریق مراجعه به اساتید دانشگاه شاهد، هم‌چنین یکی از اساتید گروه جامعه‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس انجام شد. در اعتبار نمونه‌گیری صحبت از آن است‌ که‌ تمام‌ خصوصیات و صفات جامعه آماری در‌ نمونه‌ تحقیق‌ وجود داشته باشد. ازآنجاکه در پژوهش حاضر حجم نمونه شامل جامعه آماری تحقیق می‌باشد می‌توان گفت تمام خصوصیات و صفات جامعه‌ی آماری‌ در‌ نمونه‌ تحقیق وجود دارد و پژوهش حاضر دارای اعتبار نمونه‌گیری‌ است‌.

قابلیت اعتماد یا روایی به این معنی است که اگر تجزیه‌وتحلیل را به‌دفعات مختلف انجام دهیم در همه موارد‌ نتایج‌ یکسان‌ باشد پس منظور از قابلیت اعتماد علمی حصول نتایج مشابه‌ در تکرار اعمال قبلی است (همان، 152‌). برای سنجش پایایی از ضریب پای اسکات بهره گرفته شد چراکه‌ روش‌ اسکات‌ مناسب‌تر از سایر روش‌هاست به این دلیل که زیر مقوله‌ها را‌ در‌ محاسبه ضریب به کار می‌گیرد (محمدی مهر، ‌156: 1389). با استفاده از فرمول اسکات به شرح‌ ذیل‌ ، ضریب‌ پایایی 80/0 به دست آمد.

دستورالعمل کدگذاری

جدولِ دستورالعملِ کدگذاریِ مقوله‌هایِ عدالت‌ اجتماعی‌، بر‌ اساس مدل نظری تحقیق ترسیم و بر اساس آن، مقوله‌های عدالت در خطبه‌های نماز جمعه‌ کدگذاری‌ شده‌ است. این جداول در زیر آمده است:

تجزیه‌وتحلیل داده‌ها

جدول‌ 2 توزیع‌ فراوانی خطبه‌های‌ مرتبط‌ با‌ موضوع عدالت را در فاصله سال‌های‌ 1376‌-1360 نشان می‌دهد. همان‌طور که با مشاهده جدول معلوم می‌گردد در این‌ فاصله‌ی‌ زمانی 85 خطبه مرتبط با موضوع‌ عدالت است این امر‌ حاکی‌ از توجه مسئولان به موضوع‌ عدالت‌ اجتماعی است. عدالت اجتماعی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است به همین دلیل بشر‌ در‌ طول تاریخ در پی برقراری‌ آن‌ بوده‌ و هرگاه نسبت به‌ برقراری‌ عدالت اجتماعی بی‌توجهی شده‌ تلاش‌ خود را برای اجرای آن انجام داده است. شاید بتوان یکی از دلایل وقوع‌ انقلاب‌ اسلامی را نبود عدالت در جامعه‌ قبل‌ از انقلاب‌ دانست‌. با‌ توجه به این مطلب‌، مسئولان قصد دارند با توصیف مفهوم عدالت اجتماعی، آحاد مردم جامعه را با تعریف این‌ مفهوم‌ از دید اسلام آشنا سازند. جدول‌ 2 توزیع‌ فراوانی‌ خطبه‌های‌ مرتبط‌ با موضوع عدالت‌ اجتماعی‌ را با توجه به خطیب و سال ایراد خطبه نشان می‌دهد.

در پژوهش حاضر متغیر عدالت اجتماعی به مقولات عدالت اقتصادی، عدالت‌ اجتماعی-فرهنگی، عدالت حقوقی تقسیم می‌شود. هرکدام از مقولات عدالت اجتماعی به ابعادی تقسیم می‌شود که آن‌ها واحد تحلیل نامیده می‌شود. به‌منظور آشنایی با مفهوم عدالت اجتماعی از منظر مسئولان‌ نظام‌ مقولات این مفهوم بررسی می‌گردد. ابتدا مقوله عدالت اقتصادی بررسی می‌گردد.

جدول 3 فراوانی و درصد بعد مصرف را نشان می‌دهد. بعد مصرف 41 مورد را به خود اختصاص می‌دهد. بعد‌ مصرف‌ شامل نفی فرهنگ تجمل و اسراف، تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه می‌شود. نفی فرهنگ تجمل و اسراف 48% موارد و تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه 51‌% موارد‌ را به خود اختصاص می‌دهد‌. نفی‌ فرهنگ تجمل و اسراف و تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه تقریباً برابر بوده است و این امر حاکی از اهمیت بعد مصرف در نظر خطیبان است.

نمودار 2 تغییرات توجه به نفی‌ فرهنگ‌ تجمل و اسراف، تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه را بر اساس سال موردبررسی مطرح می‌کند. شواهد نشان می‌دهد تغییرات نفی فرهنگ تجمل و اسراف و تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه تابع یک الگوی‌ تغییر‌ منظم نیست‌ به این معنا که میزان توجه به این دو واحد در سال‌های1361-1360 زیاد، در سال‌های‌ 1367-1362 کم‌رنگ و در سال 1369 دوباره موردتوجه قرار می‌گیرد. بنابراین‌ می‌توان‌ گفت‌ تغییرات نفی فرهنگ تجمل و اسراف و تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه تابع درجه دوم است. با توجه به ‌‌نمودار‌ می‌توان گفت نفی فرهنگ تجمل و اسراف در سال 1361 از بیشترین فراوانی برخوردار‌ است‌ و به‌عبارت‌دیگر‌ زمان نمایی برای واحد نفی فرهنگ تجمل و اسراف سال 1361 است. زمان نمایی یعنی سالی‌ که مقوله تشویق فرهنگ مصرف درست و به‌اندازه بیشترین فراوانی را دارد سال 1361‌ است.

جدول شماره 4 فراوانی و درصد بعد تولید را نشان می‌دهد. بعد تولید 40 مورد را به خود اختصاص می‌دهد. بعد تولید شامل ایجاد شرایط کار‌ تولیدی، رفع موانع تولید می‌شود. ایجاد شرایط کار تولیدی 85% موارد و رفع موانع تولید 15% موارد را به خود اختصاص می‌دهد.

نمودار 3 تغییرات توجه به ایجاد شرایط کار تولیدی، رفع موانع تولید را‌ بر‌ اساس سال موردبررسی نشان می‌دهد. با توجه به نمودار می‌توان گفت ایجاد شرایط کار تولیدی تابع یک الگوی تغییر منظم نیست به این معنی که ایجاد شرایط کار تولیدی‌ در‌ سال 60 و 61 موردتوجه بوده و از سال 62 تا سال 66 به آن توجهی نشده و دوباره در سال 68 موردتوجه قرار می‌گیرد و بعد از سال 68 توجه به آن‌ کاهش‌ می‌یابد‌. رفع موانع تولید تابع یک‌ الگوی‌ منظم‌ نیست، همان‌طور که از مشاهده نمودار برمی‌آید در سال‌های 1361 و 1360 موردتوجه بوده و در سال 1367 میزان توجه به آن کاهش‌ می‌یابد‌ و دوباره‌ در سال 1368 موردتوجه قرار می‌گیرد و بعد از‌ سال‌ 1368 میزان توجه به آن کاهش می‌یابد. سال نمایی برای واحد ایجاد شرایط کار تولیدی سال 1360 است که‌ بیشترین‌ فراوانی‌ را دارد. رفع موانع تولید در سال 1368 بیشترین فراوانی‌ را دارد درنتیجه سال 1368 برای رفع موانع تولید سال نمایی است.

جدول 5 فراوانی و درصد بعد توزیع را نشان می‌دهد‌. بعد‌ توزیع 21 مورد را به خود اختصاص می‌دهد. بعد توزیع شامل توزیع عادلانه خدمات میان مناطق‌، توزیع‌ عادلانه‌ کالاهای تولیدی، توزیع عادلانه درآمد، توزیع ثروت قابل‌واگذاری بین مردم می‌باشد. توزیع‌ عادلانه‌ خدمات‌ میان مناطق 28% موارد، توزیع عادلانه درآمد 61% موارد، توزیع عادلانه کالاهای تولیدی 10‌% موارد‌ را‌ به خود اختصاص می‌دهد. توزیع ثروت قابل‌واگذاری بین مردم در خطبه‌های بررسی‌شده موردتوجه نبوده‌ است‌. جدول 5 نشان می‌دهد توزیع عادلانه درآمد بیشترین اهمیت را در نظر خطیبان داشته‌ است‌.

نمودار 4 تغییرات توجه به بعد توزیع را‌ با‌ توجه به سال نشان می‌دهد. با توجه به نمودار می‌توان گفت توجه‌ به‌ توزیع‌ عادلانه خدمات میان مناطق تابع یک رابطه خطی مستقیم است به این معنی که در‌ سال‌ 1361‌ توجه به آن کم بوده و بعد از سال 1361 توجه به توزیع‌ عادلانه‌ خدمات میان مناطق افزایش می‌یابد. توزیع عادلانه کالاهای ‌تولیدی در سال‌های اولیه موردتوجه نبوده و در سال‌ 1373‌ موردتوجه قرار می‌گیرد بنابراین می‌توان گفت تغییرات آن تابع الگوی خطی مستقیم‌ است‌. توجه به توزیع عادلانه درآمد تابع رابطه‌ خطی‌ معکوس‌ است به این معنی که با گذر‌ سال‌ها‌ میزان توجه به آن کاهش می‌یابد. سال 1361 سال نمایی برای توزیع عادلانه‌ درآمد‌ است. سال نمایی برای توزیع‌ عادلانه‌ خدمات میان‌ مناطق‌ و توزیع‌ عادلانه کالاهای تولیدی سال 1373 است‌. بنابراین‌ می‌توان گفت که توزیع عادلانه درآمد در دوره جنگ موردتوجه ویژه خطیبان‌ بوده‌ و از سوی دیگر توزیع عادلانه خدمات‌ میان مناطق و توزیع عادلانه‌ کالاهای‌ تولیدی در دوره سازندگی موردتوجه‌ قرارگرفته‌ است.

جدول‌ 6 فراوانی‌ و درصد بعد مالکیت را نشان‌ می‌دهد‌. بعد‌ مالکیت 129 مورد‌ را‌ به خود اختصاص می‌دهد‌. بعد‌ مالکیت شامل برقراری امینت مالکیت، احترام به دارایی مشروع افراد، حق مالکیت افراد بر‌ مبنای‌ کار، حق مالکیت دولت، حق مالکیت‌ جامعه‌، رفع تضاد‌ و نابرابری‌ طبقاتی‌ می‌باشد. برقراری امینت مالکیت‌، احترام به دارایی مشروع افراد، حق مالکیت جامعه هرکدام 75/7% موارد ، حق مالکیت افراد بر‌ مبنای‌ کار 28% موارد، حق مالکیت دولت‌ 14‌% موارد‌ و رفع‌ تضاد‌ و نابرابری طبقاتی 35‌% موارد‌ را به خود اختصاص می‌دهد. با توجه به جدول فوق می‌توان گفت رفع تضاد و نابرابر طبقاتی‌، حق‌ مالکیت‌ افراد بر مبنای کار و حق مالکیت دولت‌ به‌ ترتیب‌ بیشترین‌ اهمیت‌ را‌ از دید خطبا داشتند.

نمودار 6 تغییرات توجه به بعد مالکیت را با توجه به سال نشان می‌دهد. همان‌طور که با مشاهده نمودار مشخص می‌گردد برقراری امنیت مالکیت، احترام به دارایی مشروع افراد‌، حق‌ مالکیت افراد بر مبنای کار، حق مالکیت دولت، حق مالکیت جامعه، رفع تضاد و نابرابری طبقاتی تابع یک الگوی تغییر منظم نیستند. سال 1360‌ توجه‌ به این مقولات کم بوده‌، در‌ سال 1361 افزایش می‌یابد و سیر تغییرات بعدازاین سال رو به کاهش است. سال نمایی برای برقراری امنیت مالکیت، احترام به دارایی مشروع افراد، حق‌ مالکیت‌ افراد بر مبنای کار‌، حق‌ مالکیت دولت، حق مالکیت جامعه، رفع تضاد و نابرابری طبقاتی سال 1361 است.

جدول 7 فراوانی و درصد بعد مبادله را نشان‌ می‌دهد‌. بعد مبادله 27 مورد را به خود اختصاص می‌دهد. بعد مبادله شامل انجام مبادله عادلانه و نفی مبادلات غیرعادلانه می‌باشد. انجام مبادله عادلانه 11% موارد و نفی مبادلات غیرعادلانه 88% موارد را‌ به‌ خود اختصاص‌ می‌دهد.

نمودار‌ 6 تغییرات‌ توجه به بعد مبادله را با توجه به سال نشان می‌دهد. سیر توجه به نفی مبادله و انجام ‌‌مبادله‌ عادلانه با گذر سال کاهش می‌یابد بنابراین می‌توان گفت این سیر از تابع‌ خطی‌ مستقیم‌ پیروی می‌کند. سال 1361 برای نفی مبادله عادلانه سال نمایی است بدین معنی که در‌ سال 1361 نفی مبادله عادلانه بیشترین فراوانی را دارد. همچنین سال نمایی برای‌ انجام مبادله عادلانه سال‌ 1361‌ است.

جدول 8 فراوانی و درصد بعد خدمات را نشان می‌دهد. بعد خدمات تنها 1 مورد را به خود اختصاص می‌دهد. با بررسی‌ و مقایسه جداول فوق می‌توان گفت بعد مالکیت بیشترین میزان فراوانی را به خود اختصاص می‌دهد.

نمودار 7 بررسی تغییرات بعد خدمات را با توجه به سال نشان می‌دهد. با مشاهده نمودار می‌توان گفت تغییرات توجه به نفی کم‌کاری افراد در مسئولیت‌ها‌ تابع‌ رابطه خطی معکوس است به این معنی که با گذر سال‌ها به آن توجهی نمی‌شود. سال نمایی برای نفی کم‌کاری افراد در مسؤولیت‌ها سال 1361 است.

جدول 9 توزیع فراوانی و درصد ابعاد مقوله عدالت فرهنگی را نشان می‌دهد. با توجه به جدول می‌توان گفت حق رأی 8/14% ، حق بیان‌ 11‌/11‌% ، برابری در فطرت و آفرینش 8/14‌%، حق‌ آموزش‌ 26%، حق انتخاب شغل 28% و حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی 5/5% را به خود اختصاص می‌دهند. تساوی در برابر قانون موردتوجه خطیبان‌ نبوده‌ است‌.

نمودار 8 بررسی تغییرات توجه‌ به‌ عدالت‌ فرهنگی را نشان می‌دهد. توجه به‌حق رأی و حق بیان بعد از‌ سال‌ 1367 کم می‌شود. برابری در فطرت و آفرینش در سال‌های 1362 و 1363 موردتوجه است، در سال‌های 1364‌ و 1365‌ از‌ شدت توجه به آن کاسته می‌شود و از سال 1365 موردتوجه قرار نمی‌گیرد‌. حق‌ آموزش‌ در سال‌های 1362 و 1363 موردتوجه است، در سال‌های 1364 و 1365 از شدت توجه به‌ آن‌ کم‌ می‌شود و دوباره در سال 1373 موردتوجه مسئولان نظام قرار می‌گیرد. حق انتخاب شغل در‌ سال‌ 1364 موردتوجه قرار دارد و بعدازاین سال از شدت توجه به آن کاسته می‌شود‌. حق‌ استفاده‌ از وسایل ارتباط‌جمعی در سال‌های 1360 تا 1372 موردتوجه نیست ولی در سال 1373‌ موردتوجه‌ ویژه مسئولان قرار می‌گیرد. سال نمایی برای حق رأی و حق بیان سال 1366‌ است‌. برابری‌ در فطرت و آفرینش در سال‌های 1362 و 1363، 3 بار تکرار شده است بنابراین برابری در فطرت‌ و آفرینش‌ دارای دو سال نمایی است. همچنین سال‌های 1362 و 1363 سال نمایی برای‌ حق‌ آموزش‌ هستند. سال 1363 برای حق انتخاب شغل به‌عنوان سال نمایی در نظر گرفته می‌شود. سال‌ نمایی‌ برای‌ حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی سال 1373 است.

جدول 10 توزیع فراوانی و درصد ابعاد مقوله عدالت اجتماعی‌ را‌ نشان می‌دهد. با توجه به جدول می‌توان گفت حق رأی 4/21% ، حق‌ بیان‌ 18%، برابری در فطرت و آفرینش 18%، حق‌ آموزش‌ 32‌%، حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی 11% موارد‌ را‌ به خود اختصاص می‌دهند. تساوی در برابر قانون و حق انتخاب شغل در مقوله‌ عدالت‌ اجتماعی هیچ موردی را به‌ خود‌ اختصاص نمی‌دهند‌.

نمودار‌ 9 بررسی تغییرات توجه به عدالت‌ اجتماعی‌ را‌ نشان می‌دهد. توجه‌ به‌حق‌ رأی و حق بیان در‌ سال‌ 1366 شدت می‌یابد و بعدازاین سال توجه به‌حق رأی و حق بیان کم می‌شود. برابری در‌ فطرت‌ و آفرینش در سال‌های 1362 و 1363 موردتوجه‌ است‌ ولی در‌ سال‌های‌ بعد‌ توجه به آن کم‌ می‌شود. حق آموزش در سال‌های 1362 و 1363 موردتوجه است و بعدازاین سال‌ها از شدت توجه به‌ آن‌ کاسته می‌شود و دوباره در سال 1373‌ موردتوجه‌ قرار‌ می‌گیرد‌. حق‌ استفاده از وسایل‌ ارتباط‌جمعی‌ در سال‌های 1360 تا 1372 موردتوجه نیست و در سال 1373 موردتوجه ویژه مسئولان نظام قرار می‌گیرد‌. تساوی‌ در‌ برابر قانون و حق انتخاب شغل ‌در این‌ سال‌ها‌ موردتوجه‌ نبوده‌ است‌. سال‌ نمایی برای حق رأی و حق بیان سال 1366 است. سال 1363، سال نمایی برای برابری در فطرت و آفرینش است. سال‌های 1362 و 1363 سال‌های نمایی برای حق آموزش‌ هستند. سال نمایی برای حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی سال 1373 است.

جدول 11 به بررسی فراوانی بعد‌ قوانین‌ عادلانه می‌پردازد. بعد قوانین عادلانه 6 بار به ثبت رسیده است. قانون‌گذار عادلانه 50% موارد (3 فراوانی)، اجرای عادلانه قوانین 50% موارد (3 فراوانی) را به خود اختصاص می‌دهد.

نمودار 10 بررسی تغییرات توجه به‌ مقولات‌ عدالت حقوقی را با توجه‌ به‌ سال نشان می‌دهد. با مشاهده جدول می‌توان گفت سیر توجه به قانون‌گذاری عادلانه، اجرای عادلانه قوانین به شیوه‌ی عادلانه تابع خطی معکوس است به‌ این‌ معنی که با گذر‌ سال‌ توجه به این مقولات کاهش می‌یابد. سال نمایی برای قانون‌گذاری عادلانه و اجرای عادلانه قوانین سال 1360 است.

جدول 12 به بررسی فراوانی بعد داوری عادلانه می‌پردازد. بعد داوری عادلانه‌ شامل‌ داوری خصومت‌ها‌ به شیوه عادلانه می‌شود و 1 بار به ثبت رسیده است، 100% موارد را به خود اختصاص می‌دهد.

نمودار‌ 11 بررسی تغییرات مقوله داوری عادلانه را نشان می‌دهد. با مشاهده نمودار مشخص می‌گردد توجه به مقوله ‌‌داوری‌ عادلانه تابع خطی معکوس است. به این معنی که با گذر سال‌ها میزان‌ توجه‌ به‌ این مقوله داوری عادلانه کاهش می‌یابد. سال نمایی برای مقوله داوری عادلانه سال 1360 است‌.

نتیجه‌گیری

در اینجا تلاش می‌شود به سؤال‌های مقاله پاسخ داده شود. اولین سؤال‌ مقاله این بود که‌ مفهوم‌ عدالت اجتماعی از بعد اقتصادی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در دوره‌های دفاع مقدس و سازندگی چگونه مطرح‌شده است؟ در این دوران عدالت اقتصادی مدنظر خطیبان به ابعاد مصرف، تولید، توزیع، مبادله، مالکیت‌ و خدمات تقسیم می‌شود. بعد مصرف در این دوران 41 مرتبه موردتوجه قرارگرفته است. بعد مصرف شامل دو واحد نفی فرهنگ تجمل و اسراف، تشویق فرهنگ مصرف درست می‌شود. دو واحد بعد مصرف‌ در‌ دوره دفاع مقدس موردتوجه خطیبان بوده است. بعد تولید در این دوران 40 مرتبه موردتوجه خطیبان بوده است. بعد تولید شامل دو واحد ایجاد شرایط کار تولیدی و رفع موانع تولید‌ می‌شود‌. واحد ایجاد شرایط کار تولیدی با آغاز دوره دفاع مقدس موردتوجه خطیبان بوده است و بعد از یک سیر نزولی با شروع دوران سازندگی موردتوجه خطیبان قرار می‌گیرد. واحد رفع‌ موانع‌ تولید با آغاز دوره سازندگی موردتوجه خطیبان قرار می‌گیرد. بعد توزیع در این دوران 21 مرتبه مورداشاره خطیبان بوده است. بعد توزیع شامل واحدهای توزیع عادلانه خدمات میان مناطق‌، توزیع‌ عادلانه‌ کالاهای تولیدی، توزیع عادلانه درآمد‌ و توزیع‌ ثروت‌ قابل‌واگذاری بین مردم می‌شود. توزیع عادلانه خدمات میان مناطق در دوره سازندگی به میزان بیشتری موردتوجه خطیبان بوده است. توزیع عادلانه‌ کالاهای‌ تولیدی‌ فقط در دوره سازندگی موردتوجه خطیبان قرار می‌گیرد‌. توزیع‌ عادلانه درآمد در دوره دفاع مقدس اهمیت بیشتری دارد. توزیع ثروت قابل‌واگذاری بین مردم در این دوران مطرح نیست‌. بعد‌ مالکیت‌ در این دوران 129 مرتبه مورداشاره خطیبان بوده است. بعد‌ مالکیت شامل واحدهای برقراری امنیت مالکیت، احترام به دارایی مشروع افراد، حق مالکیت افراد بر مبنای کار، حق‌ مالکیت‌ دولت‌، حق مالکیت جامعه، رفع تضاد و نابرابری طبقاتی می‌شود. به‌طورکلی تمام واحدهای‌ بعد‌ مالکیت در دوره دفاع مقدس موردتوجه خطیبان بوده است. بعد مبادله در این دوران 27 مرتبه‌ موردتوجه‌ خطیبان‌ بوده است. بعد مبادله شامل واحدهای انجام مبادله عادلانه، نفی مبادله غیرعادلانه‌ می‌شود‌. هر‌ دو واحد بعد مبادله در دوره دفاع مقدس موردتوجه خطیبان بوده است. بعد خدمات‌ در‌ این‌ دوران 1 مرتبه مورداشاره خطیبان بوده است. بعد خدمات شامل نفی کم‌کاری افراد در مسؤولیت‌های‌ اداری‌ می‌شود و در دوره دفاع مقدس به آن اشاره می‌گردد.

دومین سؤال مقاله این‌ بود‌ که‌ مفهوم عدالت اجتماعی از بعد اجتماعی-فرهنگی در دوره دفاع مقدس و سازندگی چگونه مطرح‌شده‌ است؟ بعد‌ عدالت فرهنگی در این دوران 54 مرتبه موردتوجه خطیبان بوده است. این بعد‌ شامل‌ واحدهای‌ حق رأی، حق بیان، تساوی در برابر قانون، برابری در فطرت و آفرینش، حق آموزش، حق‌ انتخاب‌ شغل، حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی می‌شود. واحدهای حق رأی، حق بیان‌، حق‌ انتخاب‌ شغل، برابری در فطرت و آفرینش و حق آموزش در دوران دفاع مقدس موردتوجه خطیبان بوده است‌. واحد‌ حق‌ استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی در دوره سازندگی موردتوجه قرار می‌گیرد. واحد تساوی‌ در‌ برابر قانون در این دوران موردتوجه نیست. بعد عدالت اجتماعی در این دوران 28 مرتبه موردتوجه‌ خطیبان‌ قرار می‌گیرد. این بعد شامل واحدهای حق رأی، حق بیان، حق آموزش‌، حق‌ انتخاب شغل، برابری در فطرت و آفرینش، تساوی‌ در‌ برابر‌ قانون، حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی می‌شود‌. واحدهای‌ حق رأی، حق بیان، حق آموزش در دوره دفاع مقدس موردتوجه خطیبان هستند‌. واحد‌ حق استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی‌ در‌ دوره سازندگی‌ موردتوجه‌ قرار‌ می‌گیرد. واحدهای حق انتخاب شغل و تساوی‌ در‌ برابر قانون در این دوران مطرح نیستند.

سومین سؤال مقاله این بود‌ که‌ مفهوم عدالت اجتماعی از بعد حقوقی‌ در دوران دفاع مقدس‌ و سازندگی‌ چگونه مطرح‌شده است؟ بعد داوری عادلانه‌ در‌ این دوران 6 مرتبه موردتوجه خطیبان بوده است. این بعد شامل واحدهای قانون‌گذاری عادلانه‌ و اجرای‌ عادلانه قوانین می‌شود. هر دو‌ این‌ واحدها‌ در دوره دفاع‌ مقدس‌ موردتوجه خطیبان است. بعد‌ داوری‌ عادلانه در این دوران 1 مرتبه موردتوجه خطیبان بوده است. این بعد شامل داوری خصومت‌ها‌ به‌ شیوه عادلانه می‌شود و در دوره دفاع‌ مقدس‌ موردتوجه خطیبان‌ قرار‌ می‌گیرد‌.

منابع

– السباعی، مصطفی (1357‌)، جامعه توحیدی اسلام و عدالت اجتماعی، ترجمه سید علی‌محمد حیدری، تهران: حکمت.

– باقری، فردین (1386)، عدالت‌ اجتماعی‌ در گستره جهانی، تهران، چاپ دوم‌. نشر‌ جهاد‌ دانشگاهی‌ شعبه‌ واحد تهران.

– ببی‌، ارل‌ (1388)، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی (نظری-عملی)، ترجمه رضا فاضل، تهران: نشر سمت.

– جمشیدی، محمدحسین‌ (1380‌)، نظریه‌ عدالت از دیدگاه ابونصر فارابی، امام خمینی‌(ره‌) و شهید‌ صدر‌، تهران‌: نشر‌ پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی.

– رفیع پور، فرامرز (1382)، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: شرکت سهامی انتشار.

– ساروخانی، باقر (1386)، روش‌های تحقیق در علوم‌ اجتماعی، جلد دوم، نشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

– سید قطب (1358)، عدالت اجتماعی در اسلام، سید هادی خسروشاهی، محمدعلی گرامی، قم: وزارت فرهنگ قم.

– شریعتی، علی (1371)، اسلام‌شناسی، جلد‌ سوم‌، تهران: نشر چاپخش.

– شریعتی، علی (1376)، تاریخ و شناخت ادیان، جلد دوم، تهران: سهامی انتشار.

– صدر، محمدباقر (1348)، اقتصاد ما یا بررسی‌هایی درباره‌ی مکتب اقتصادی اسلام، جلد دوم، ترجمه ع اسپهبدی‌، تهران‌: بی‌نا.

– عباسیان، عزت‌الله (1387)، “کارکردهای نظام تأمین اجتماعی ایران در بهبود عدالت اقتصادی”، پژوهشکده تحقیقات استراتژیک تشخیص مصلحت نظام. شماره 26.

– فیروزان. ت (1362‌)، روش‌ تحلیل محتوا، تهران: نشر آگاه‌.

– کرایگ‌، گری (1387)، “عدالت اجتماعی در جامعه چند فرهنگی: تجربه‌ای از انگلستان”، زهرا رضایی پژوهشکده تحقیقات استراتژیک تشخیص مصلحت نظام.

– کریپندورف، کلوس (1383)، تحلیل محتوا‌ مبانی‌ روش‌شناسی، هوشنگ نایبی، چاپ‌ سوم‌، تهران: نشر نی.

– محمدی‌مهر، غلامرضا (1389)، روش تحلیل محتوا (راهنمای عملی تحقیق)، تهران: نشر دانش نگار.

– مطهری، مرتضی (1374)، بیست گفتار، ‌تهران: نشر صدرا

– مطهری، مرتضی (1377)، عدل الهی، چاپ‌ سیزدهم‌، تهران: انتشارات صدار.

– معروفی، یحیی و دیگران (1388)، تحلیل محتوا در علوم انسانی، همدان: نشر سپهر دانش.