به همت دبیرخانه جایزه جهانی شهید صدر و پژوهشگاه تخصصی شهید صدر، آیین رونمایی از کتاب «اندیشه تفسیری صدر» سهشنبه ۳۰ تیرماه با حضور مؤلفان اثر و جمعی از نخبگان و صاحبنظران حوزوی و دانشگاهی برگزار شد.
در این نشست علمی، ضمن معرفی ابعاد نوآورانه تفسیر موضوعیِ شهید آیتالله سید محمدباقر صدر، مؤلفان کتاب به تبیین مهمترین مؤلفهها و مبانی اندیشه تفسیری ایشان پرداختند. همچنین استاد خالد الغفوری، برگزیده نخستین دوره جایزه جهانی شهید صدر، بهعنوان سخنران ویژه، دیدگاههای خود را درباره اهمیت و جایگاه این پژوهش و نقش آن در مطالعات تفسیری معاصر بیان کرد.
در آغاز نشست، حجتالاسلام زمانیان با اشاره به سخنان رهبر شهید انقلاب درباره شهید صدر، اظهار داشت: ایشان، شهید صدر را از شخصیتهای برجستهای میدانست که توانست مفاهیم اسلامی و قرآنی را از سطح مباحث نظری فراتر برده و آنها را در عرصه عمل اجتماعی و نظامسازی به کار گیرد.
خلأ ساختاری در رساندن پیام انقلاب به جهان
در ادامه حجتالاسلام دکتر رفعتی، نماینده سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در قم، به ایراد سخن پرداخت. وی با اشاره به رسالت بنیادین حوزههای علمیه در تبیین جهانی معارف اهلبیت(ع)، به کالبدشکافی چالشهای موجود در مسیر ابلاغ پیام اسلام به جهانیان پرداخت.
دکتر رفعتی با بیان اینکه دغدغه «جهانیسازی معارف» همواره در میان طلاب و اساتید وجود داشته، اما مسیر اجرایی آن مبهم بوده است، تصریح کرد: صرف ترجمه اثر و چاپ آن در انتشارات بینالمللی، بهمعنای کار بینالمللی نیست. ما در رساندن صدای خود به مستضعفان جهان، دچار نوعی فقر ساختاری بودهایم؛ تا جایی که حتی نامههای راهبردی رهبر معظم انقلاب به جوانان غربی نیز بهدلیل همین موانع، آنگونه که شایسته بود، در دسترس مخاطبِ هدف قرار نگرفت.
وی افزود: امروز سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با نگاهی نو و باور به ظرفیتهای عظیم علمی قم، بستر لازم را فراهم کرده است. تأسیس «جایزه جهانی شهید صدر» دقیقاً با هدف ایجاد تلاقی میان پژوهشگاههای تخصصی و عرصههای بینالمللی صورت گرفته تا این مسیر، منضبط، ساختارمند و دارای پشتوانه اجرایی باشد.
چرا شهید صدر جهانی شد؟
نماینده سازمان فرهنگ و ارتباطات در قم با طرح این پرسش که چرا آثاری همچون «اقتصادنا» و «فلسفتنا» مرزهای جغرافیایی را درنوردیدهاند، گفت: شیخ احمد طیب، شیخ الازهر، از شهید صدر با عنوان «نابغه عصر» یاد میکند. راز این جهانی شدن در دو مؤلفه کلیدی نهفته است: 1. انتخاب موضوعات نوپدید؛ 2. ادبیات معاصر. شهید صدر بهسراغ چالشهایی رفت که مسئله روز جامعه بود و آنها را با زبانی تبیین کرد که برای متفکران جهان اسلام و حتی خارج از آن، قابل فهم و پذیرش بود.
گذار از مواجهه لفظی به کشف نظامهای معرفتی
در ادامه نشست رونمایی از کتاب «اندیشه تفسیری صدر»، حجتالاسلام مؤذنی، معاون پژوهشی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر، با اشاره به ضرورت تداوم تلاشها برای تبیین سیره و اندیشه این شهید بزرگوار، به تحلیل وضعیت کنونی پژوهشهای انجامشده درباره ایشان پرداخت.
حجتالاسلام مؤذنی با تبیین نقش پژوهشگاه تخصصی شهید صدر در توسعه اندیشه شهید صدر، خاطرنشان کرد که اگرچه حجم مقالات، پایاننامهها و کتب تألیفی درباره ایشان در زبانهای فارسی و عربی (و حتی فراتر از آن) قابل توجه است، اما سطح توجه به این اندیشه هنوز در «نقطه آغازین» قرار دارد.
وی با تفکیک میان دو سطح از پژوهش، از تحولی کیفی در نگرش پژوهشگران سخن گفت: در گذشته، نوعی مواجهه «مستعجل» و سطحی با اندیشه شهید صدر مشاهده میشد؛ بهگونهای که پژوهشها عمدتاً بر پایه تفسیر لفظی و واژگانی بود و صرفاً بر ابراز نوآوریهای پراکنده ایشان در حوزههای مختلف تمرکز داشتند. اما امروزه شاهد یک مرحله گذار بزرگ هستیم؛ پژوهشگران از سطح استخراجِ آثار پراکنده عبور کرده و به دنبال کشف «نظام معرفتی» و انسجام فکری حاکم بر کل جهانبینی شهید صدر هستند.
شهید صدر؛ پل میان اصالت و معاصرت
حجتالاسلام مؤذنی با تأکید بر جایگاه ایشان بهعنوان «نظریهپرداز» برجسته، افزود: جایگاه شهید صدر بهعنوان شخصیتی که توانسته است میان دو رکن «اصالت» و «معاصرت» (الزامات و پرسشهای دوران جدید) پیوند برقرار کند، روز به روز در میان پژوهشگران روشنتر میشود. این ویژگی باعث شده تا اندیشه ایشان در حوزههایی که لزوماً خود ایشان در آنها به پژوهش نپرداختهاند، نیز بتواند همافزایی ایجاد کرده و غنای علمی بخشهای دیگر را افزایش دهد.
وی با رد برخی تصورات نادرست، اظهار داشت: برخی بر این باور بودند که با گذشت زمان، دانش حوزوی از اندیشههای شهید صدر فاصله میگیرد؛ اما واقعیت نشان میدهد که برخلاف این گمانهها، امروز اندیشه ایشان نه تنها در لایههای سنتی حوزه، بلکه در دروس خارج، در پیوند با علوم انسانی و در دانشگاهها، به یکی از ارکان اصلی پژوهش تبدیل شده است.
فراخوان برای تقویت همافزایی
معاون پژوهشی پژوهشگاه شهید صدر در پایان، با درخواست از پژوهشگران پیشرو و کسانی که از دیرباز با اندیشه شهید صدر درگیر بودهاند، خواستار برگزاری نشستهای گفتوگومحور و کارگاهی شد. وی تأکید کرد که این نوع نشستها میتواند از بروز «انحراف یا کجفهمی» در نسلهای جدید جلوگیری و به تضمین «سلامت اندیشه» شهید صدر کمک کند. وی همچنین تأکید کرد که «جایزه جهانی شهید صدر» فرصت استثنایی برای ایجاد این همافزاییها و ارائه دستاوردهای حاصل از این پژوهشها به جامعه علمی جهان فراهم آورده است.
زیربنای انسانشناختی در روش تفسیری شهید صدر
در بخش دیگری از این نشست، آیتالله مبلغی به تبیین ویژگیهای تفسیری شهید صدر پرداخت. وی با اشاره به اینکه روش تفسیری شهید صدر فراتر از یک رویکرد فنی، مبتنی بر یک «فلسفه فهم قرآن» است، مباحث خود را در محورهای زیر دستهبندی کرد:
روش تفسیری شهید صدر مبتنی بر دو گونه انسانشناسی است:
- انسانشناسی توصیفی: در این نگاه، انسان موجودی «تاریخی» است که در بستر تمدن و تجربه زیسته، پرسشهایش شکل میگیرد. او ترکیبی از عقل، عاطفه و وجدان (فؤاد) است و دارای گرایشهای اصیل و فطری است که قابلیت تربیت و اصلاح دارد. در این نگاه، مفسر با انسانی واقعیتگرا، معرفتجوی و تجربهمند روبهروست که «افق فهم» او پویاست.
- انسانشناسی هنجاری: در این ساحت، «انسان مطلوب مفسر» بهگونهای تعریف میشود که ویژگیهای آن عبارتند از: آگاهی و پرسشگری: دلی پر از پرسش و دستانی خالی از پاسخ؛ متخلق: متواضع، پالایشگر گرایشها و رهای از سیطرۀ پیشفرضها؛ در نهایت، مسئولیتپذیری: انسان در پیشگاه قرآن مسئول است. از دیدگاه شهید صدر، تاریخ و جامعه میدان مسئولیت است و مفسر وظیفه دارد میان فهم خود، واقعیت و کلام الهی پیوند ایجاد کند. در حقیقت او برای نظریهپردازی و گام برداشتن بهسوی اصلاح جامعه، مسئول محسوب میشود.
روششناسی تفسیر موضوعی و ویژگیهای آن
به بیان آیتالله مبلغی، در الگوی شهید صدر، مفسرِ شایسته، «زاده میشود» و این روش، نوعی تولد دوباره علمی برای اوست. مراحل این روش تفسیری عبارتاند از:
- آغاز از پرسش انسانی: پرسشها باید از میدان زندگی استخراج شوند.
- عرضه جامع: پرسشها باید بهصورت یکپارچه بر کل قرآن عرضه شوند، نه بر آیات محدود.
- استخراج نظریه: هدف نهایی، استخراج نظریههای قرآنی برای اصلاح جامعه و معماری تمدن نوین است.
در ادامه، آیتالله مبلغی به تبیین ابعاد هرمنوتیکی روش تفسیری شهید صدر پرداخت و مهمترین ویژگیهای آن را در سه اصل بنیادین خلاصه کرد:
- هرمنوتیک تواضع، نه سلطه: مفسر خود را در معرض هدایت قرآن قرار میدهد، نه آنکه در موضع سلطه بر متن و تحمیل فهم خویش بر آن بنشیند.
- هرمنوتیک پرسش محض: روش شهید صدر بر استنطاق قرآن استوار است، نه بر تحمیل پاسخهای از پیشساخته به متن وحی.
- هرمنوتیک حقیقت: در این الگو، واقعیت منشأ شکلگیری «پرسش» است، نه منشأ «پاسخ». به تعبیر آیتالله مبلغی، برخی پاسخ را از واقعیت میگیرند و سپس آن را بر قرآن تحمیل میکنند، در حالی که در روش شهید صدر، پاسخ باید از قرآن به دست آید.
استاد مبلغی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر جایگاه بنیادین روش تفسیری شهید صدر، آن را فراتر از یک شیوه تفسیری صرف دانست و اظهار کرد: روش تفسیر موضوعی، صرفاً یک روش نیست، بلکه فلسفه فهم قرآن است؛ بهگونهای که اگر دانشی با عنوان «فلسفه فهم قرآن» شکل گیرد، این روش میتواند بخش مهمی از مبانی، اصول و مؤلفههای آن دانش را فراهم سازد.
ضرورت بازخوانی و نقد اصطلاحشناختی «تفسیر موضوعی» شهید صدر
در ادامه نشست، حجتالاسلام بهمنی، با تمرکز بر «اصطلاحشناسی انتقادی» در اندیشه شهید صدر، به آسیبشناسی برداشتهای رایج از تفسیر موضوعی پرداخت. وی با تأکید بر پیشرفته بودن رویکرد شهید صدر، تصریح کرد که بسیاری از سوءتفاهمهای پژوهشی، ریشه در خلأهای اصطلاحی دارد.
حجتالاسلام بهمنی با اشاره به بیش از دو دهه مطالعه بر چهارده جلسه «تفسیر موضوعی» شهید آیتالله سید محمدباقر صدر، این رویکرد را پیشرفتهترین الگوی تفسیر در میراث علمی اسلام توصیف کرد. با این حال، وی معتقد است عنوان «تفسیر موضوعی» به دلیل اشتراک لفظی و تفاوت بنیادین آن با برداشتهای رایج از این اصطلاح ـ اعم از تفسیر موضوعیِ تکموضوعی یا تفسیر الفبایی ـ میتواند موجب سوءبرداشت شود.
وی با تأکید بر ضرورت دقت در اصطلاحپردازی، پیشنهاد کرد این رویکرد با تعابیری مانند «پژوهش مسئلهمحورِ نظریهپرداز» یا «پژوهش مسئلهمحورِ منتج به نظریه» معرفی شود. به گفته او، مراد شهید صدر از «موضوعی»، پرداختن به یک موضوع خاص ـ مانند بخل یا عدالت ــ نیست، بلکه نقطه آغاز تفسیر، «واقعیت» و مسائل عینی زندگی است.
استاد بهمنی در ادامه، دو ویژگی برجسته این شیوه تفسیری را برشمرد: نخست، تمرکز بر مفاهیم و مسائل بنیادین و تمدنی؛ و دوم، جهانشمولی پرسشهایی که شهید صدر در تفسیر به آنها میپردازد. به گفته وی، شهید صدر دغدغه مسائل مقطعی، منطقهای یا شخصی را ندارد، بلکه افق اندیشه تفسیری او همه بشریت و مسائل کلان انسانی است؛ ویژگیای که به اعتقاد او، تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
اندیشههای شهید صدر باید در نسبت با سنتهای علمی دیگر سنجیده و مقایسه شود
در ادامه دکتر عبداللهی ضمن قدردانی از برگزارکنندگان نشست و مؤلفان اثر، شهید آیتالله سید محمدباقر صدر را از نوابغ بزرگ جهان اسلام و از برجستهترین نظریهپردازان معاصر معرفی کرد. وی اظهار داشت آنچه بیش از هر چیز در شخصیت علمی شهید صدر توجه او را جلب کرده، روحیه نظریهپردازی ایشان است؛ ویژگیای که در همه عرصهها، بهروشنی جلوهگر است.
وی افزود: آرای ابتکاری شهید صدر باید با زبان و ادبیات امروز و در کنار دیگر سنتهای علمی جهان ارائه و با دیدگاههای اندیشمندان معاصر مقایسه شود. به گفته او، چنین رویکردی از یکسو جایگاه و ارزش نوآوریهای شهید صدر را آشکارتر میسازد و از سوی دیگر، زمینه شناسایی و جبران برخی کاستیهای مطالعاتی را فراهم میکند.
منهج تفسیری؛ پیششرط فهم قرآن
دکتر عبداللهی سپس به محور اصلی سخنان خود پرداخت و با اشاره به مبانی «المدرسة القرآنیة» شهید صدر، تصریح کرد که فهم و استنباط معارف الهی، جز از طریق مراجعه به متن امکانپذیر نیست. به گفته وی، شهید صدر بر این باور است که فهم هر متن، اعم از متن مقدس یا غیرمقدس، بدون شناخت قواعد و قوانین عام حاکم بر زبان میسر نخواهد بود. وی تأکید کرد مقصود از این قواعد، صرفاً دستور زبان یا قواعد صرف و نحو نیست، بلکه مجموعه قوانین عام زبان است که در همه زبانها جریان دارد و امکان ترجمه و انتقال معنا را نیز فراهم میسازد.
او با اشاره به یکی از نکات مهم در اندیشه تفسیری شهید صدر تصریح کرد: از دید شهید صدر، مفسر پیش از ورود به متن باید دارای منهج تفسیری و نظریه تفسیر باشد. یعنی مفسر نمیتواند بدون نظریهای درباره تفسیر بهسراغ متن برود. این نظریه، صرفاً یک شیوه جزئی در تفسیر نیست، بلکه مجموعهای از دانشها و مبانی است که به مفسر امکان میدهد متن را بفهمد و از آن پردهبرداری کند.
وی در توضیح این بحث، به دو حوزه مهم اشاره کرد و گفت: در اندیشه شهید صدر، هرچند با این دو عنوان بهصراحت و در همه جا روبهرو نیستیم، اما توجه به دو دانشِ معرفتشناسی متن و فلسفه زبان کاملاً مشهود است. مواجهه شهید صدر با این دو حوزه، بیش از همه در مباحث الفاظ علم اصول بازتاب پیدا کرده است. او در آن مباحث، به مسائلی مانند معنای لفظ، معنای جمله تامه و ناقصه، استعمال، دلالت، و نیز نسبت معنا با ظهور پرداخته است.
عبداللهی سپس با اشاره به نکتهای بنیادین در فلسفه زبان گفت: اگر مفسر نظریهای درباره معنا نداشته باشد، چگونه میتواند مدعی تفسیر باشد؟ شهید صدر دقیقاً بر همین نکته تأکید دارد که مفسر باید به نظریهای عام در باب تفسیر دست یافته باشد؛ یعنی باید بداند معنا چیست، ظهور کلام چگونه شکل میگیرد، و عناصر ظهور کداماند. آیا قصد متکلم در ظهور دخیل است یا نه؟ آیا صرف دلالت لفظی کافی است؟ اینها پرسشهایی است که شهید صدر در مباحث اصولی خود به آنها نزدیک شده است.
وی با اشاره به پیوند اندیشه شهید صدر با فلسفه زبان معاصر ادامه داد: بخش مهمی از آنچه امروز در فلسفه تحلیلی و فلسفه زبان مطرح است، در آثار شهید صدر بهصورت بومیسازیشده و در دستگاه خاص او دیده میشود. او البته این مباحث را از جای دیگر تقلید نکرده، بلکه با نگاه اجتهادی و مقایسهای، آنها را در منظومه فکری خود بازسازی کرده است.
شهید صدر؛ پیشگام تئوریزهسازی تفسیر موضوعی
در ادامه نشست رونمایی از کتاب «اندیشه تفسیری صدر»، حجتالاسلام محمدیفرد، بر نقش ممتاز شهید صدر در صورتبندی نظری تفسیر موضوعی تأکید کرد: هرچند تفسیر موضوعی دارای پیشینهای در سنت تفسیری مسلمانان است و پس از شهید صدر نیز استمرار یافته، اما آنچه جایگاه ایشان را متمایز میسازد، ورود آگاهانه و تئوریک به این عرصه و تلاش برای مفهومسازی جدید از آن است.
وی افزود: شهید صدر از نخستین اندیشمندانی است که این بحث را نه صرفاً در سطح کاربرد و عمل تفسیری، بلکه در قالب یک چهارچوب نظری و نظریهپردازانه مطرح ساخته است و همین امر، گامی مهم در تاریخ مطالعات قرآنی بهشمار میرود.
محمدیفرد در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به برخی مباحث مطرحشده درباره گسترش صدرپژوهی، بر ضرورت دقت در ارزیابی وضعیت کنونی این حوزه تأکید کرد. وی با اشاره به فضای فکری موجود در میان برخی محافل علمی، بهویژه در میان جامعهشناسان و برخی دانشگاهیان، اظهار داشت که امروزه گاه دیدگاههایی با مضمون «عبور از شهید صدر» یا حتی «عبور از برخی آرای علامه طباطبایی» مطرح میشود؛ دیدگاههایی که خود میتواند موضوع یک پژوهش مستقل قرار گیرد. این پرسش شایسته بررسی است که آیا چنین ادعاهایی بر مبنایی روشن در فلسفه علم و تحول معرفت استوارند یا بیشتر ناشی از گرایشهای مقطعی و فضای فکری معاصرند.
لزوم کشف زبان ویژه شهید صدر برای فهم درست دستگاه فکری او
در بخش دیگری از آیین رونمایی کتاب «اندیشه تفسیری صدر»، دکتر موسوی با تأکید بر ضرورت خوانش درونزا و دقیق آثار شهید صدر گفت: اگر بخواهیم شهید صدر را بخوانیم و گزارش کنیم، قبل از هر چیز باید زبان خود ایشان را کشف کنیم؛ زبانی که در آن، اصطلاحات ویژه، ساختار نظری ویژه، و حتی تعریف ویژهای از علم، روش، معرفت و اجتهاد وجود دارد.
دکتر موسوی در ادامه افزود: تقریباً همه واژگانی که در این رویکرد علمی با آنها مواجه میشویم، در منظومه شهید صدر معنای خاص خود را دارند. از اینرو، اگر قرار است شهید صدر با دیگران مقایسه شود، باید این اصالت فکری او کاملاً لحاظ شود. بهطور مثال، ایشان از برخی روشهای تفسیر متن استفاده میکند، اما بههیچوجه نمیتوان او را هرمنوتیست دانست. همچنین، هرچند از آثار او در نظریهپردازی علوم انسانی میتوان بهره گرفت، اما او اساساً در صدد تأسیس علوم انسانی بهمعنای مصطلح امروز نیست.
دکتر موسوی با اشاره به گستره ورود شهید صدر به حوزههای مختلف علمی تصریح کرد: ایشان در انسانشناسی، تاریخ، علم اصول، اقتصاد و حوزههای دیگر وارد شده، اما زبان او در همه این عرصهها، زبان مرسوم و وامگرفته نیست. ما در آثار او با اصطلاحاتی روبهرو هستیم که شاید در دیگر فضاهای فکری هم نشانههایی از آنها دیده شود، اما در دستگاه شهید صدر، این اصطلاحات بازتفسیر و با کل نظام فکری او هماهنگ میشوند. کشف این زبان ویژه، اولین قدم برای هر پروژه کلان صدرپژوهی است.
تفسیر موضوعی؛ پس از سیر گسترده در شناخت مسائل بشر
دکتر موسوی سپس در تبیین منطق تفسیر موضوعی در اندیشه شهید صدر اظهار داشت: پیش از آنکه وارد فرایند تفسیر و مواجهه با متن شویم، مرحلهای مقدماتی و ضروری وجود دارد و آن، شناسایی وضعیت بشر و مشکلات بشر در هر دوره است. این مشکلات باید با صورتبندی علمی گزارش شوند. پس از آن نیز باید راهحلهایی را که برای حل این مسائل ارائه شده، شناسایی کنیم؛ راهحلهایی مانند سرمایهداری، کمونیسم یا نظامهای اشتراکی.
نباید تصور کرد که شهید صدر از مسائل دمدستی یا راهحلهای مقطعی سخن میگوید. بحث او درباره مسائل بنیادینی است که بشر در طول تاریخ با آنها درگیر بوده و جریانهای علمی و فکری برای حل آنها پدید آمدهاند. در این دستگاه، «موضوع» همان امری است که مسائل بشر و راهحلهای بشری را در درون خود دارد. حاصل این فرایند، تازه به «سؤال» میرسد؛ و این همان سؤالی است که میتواند به قرآن عرضه شود. فرایند استنطاق، از این نقطه آغاز میشود.
حل مسئلهای اساسی در علوم انسانی جدید
دکتر موسوی در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت اندیشه شهید صدر با منازعات جدید علوم انسانی را مورد توجه قرار داد و گفت: یکی از پرسشهای مهم این است که ادبیات شهید صدر چگونه با ادبیات امروز فلسفه و فلسفه علوم انسانی ارتباط پیدا میکند. شهید صدر این مباحث را دارد، اما با زبان خودش. در میانه تفسیر موضوعی، عبارتی از او هست که بهنظر من، خلاصه دویست تا سیصد سال تحقیقات علوم انسانی است؛ اما فقط وقتی اهمیت آن فهمیده میشود که ما ادبیات علوم انسانی را بهصورت اصیل شناخته باشیم.
وی افزود: محتوای آن عبارت این است که در دوره اخیر، برای اندیشمندان این توهم پیش آمده که یا باید به سمت اراده در علوم انسانی رفت یا به سمت قانون. آنان که اراده را اصل قرار دادند، قانون را فراموش کردند؛ و آنان که به سراغ قانون رفتند، اراده را از یاد بردند. شهید صدر میخواهد نشان دهد که این دوگانه، یک پندار نادرست است. در بحث سنتهای تاریخی، شهید صدر درصدد حل همین مشکل اساسی است؛ یعنی میخواهد هم جایگاه اراده انسان را روشن کند و هم جایگاه سنتهای تاریخی را.
مخاطب شهید صدر، اندیشه جهانی معاصر است
دکتر موسوی در پایان، بر افق جهانی مخاطب شهید صدر تأکید کرد و گفت: وقتی شهید صدر سخن میگوید، یکی از مخاطبان اصلی او، اندیشمندانی هستند که در سطح جهان کار میکنند. گاهی در تفسیر موضوعی گفته میشود که برخی مباحث، سابقهاش در فلان جریان تفسیری یا در اندیشه برخی مفسران اهل سنت بوده است؛ اما اینها در واقع تابع همان ادبیات جهانیاند و اصالت فکری مستقلی ندارند. مثلاً وقتی جریان تاریخی وارد برخی قرائتهای تفسیری شده، اینها در حقیقت ادامه همان جریانهای فکری اروپا هستند. اگر این جهت را رعایت کنیم، بسیاری از کارهای شهید صدر را میتوانیم در عرصههای امروز زنده و فعال نشان دهیم. این آثار فقط متعلق به گذشته نیستند؛ بلکه همچنان برای وضعیت امروز ما کفایت دارند، مشروط به آنکه بتوانیم ادبیات جهانی معاصر را بشناسیم و نسبت آن را با دستگاه فکری شهید صدر درست تحلیل کنیم.
ضرورت عبور از مرحله گردآوری میراث شهید صدر به مرحله پژوهشهای روشمند و ارزیابانه
در بخش پایانی آیین رونمایی از کتاب «اندیشه تفسیری صدر»، دکتر شیخ خالد الغفوری، برگزیده نخستین دوره جایزه جهانی شهید صدر، با تأکید بر ضرورت عبور از مرحله احیا و گردآوری آثار شهید آیتالله سید محمدباقر صدر و ورود به عرصه پژوهشهای روشمند و تخصصی، اظهار داشت: در سالهای گذشته این دغدغه را داشتیم که باید از مرحله گردآوری و تحقیق میراث علمی شهید صدر، به مرحله پژوهش و برگزاری مطالعات درباره این میراث غنی منتقل شویم. خوشبختانه این مسیر آغاز شده و آنچه امروز میبینیم، نمونهای عینی و تطبیقی عملی برای آن آرزوست.
وی با اشاره به کتاب منتشرشده درباره روش تفسیری شهید صدر، آن را گامی مهم و اساسی برای برداشتن گامهای بعدی دانست، اما درعینحال بر لزوم تقویت آن از جهت منابع و ارجاعات تأکید کرد و گفت: «در این اثر، از نظر منابع، پاورقیها و ارجاعات، نوعی فقر دیده میشود. گاهی در یک پژوهش کامل فقط سه یا چهار ارجاع دیده میشود، درحالیکه اندیشههایی که به شهید صدر نسبت داده میشود، نیازمند مستندسازیهای متمرکز و فشرده است. تنها ارجاع دادن کافی نیست؛ باید خود عبارت، سیاق قبل و بعد آن، و احتمالات موجود در آن نیز بررسی شود. نباید در نسبت دادن اندیشهها به شهید صدر شتاب کنیم؛ زیرا این فکر، فکری ساده و سبک نیست که بتوان چیزی را با شتاب به او نسبت داد.
استاد الغفوری افزود: «اهمیت این دقت از آنجاست که این اثر و آثاری که پس از آن خواهند آمد، به مرجع پژوهشگران این حوزه تبدیل میشود؛ چه در حوزه تفسیر موضوعی و چه بهطور خاص در روش شهید صدر در تفسیر موضوعی. هرچه سطح دقت در این مستندسازیها بالاتر برود، میزان وثوق و اعتماد به این نسبتها نیز بیشتر خواهد شد.
ضرورت روشمندسازی علم تفسیر
وی در ادامه با اشاره به وضعیت دانش تفسیر تصریح کرد: متأسفانه حوزه تفسیر در موارد زیادی حوزهای آزاد و بیضابطه است. بیشتر مفسران در مقدمه تفسیر خود، تنها چند نکته کلی میآورند؛ مثلاً درباره حجیت ظواهر قرآن و مانند آن، اما این مقدار کافی نیست. اگر تفسیر، ضوابط و روش نداشته باشد، از اینکه یک علم باشد خارج میشود و به مجموعهای از اطلاعات، تصورات و اندیشههای شخصی و ذهنی تبدیل میشود.
وی سپس به جایگاه شهید آیتالله سید محمدباقر صدر در این مسیر پرداخت و گفت: از نخستین اندیشمندانی که به این مسئله توجه کرد، علامه طباطبایی بود؛ هرچند این بحث در آثار ایشان بهصورت کامل بسط نیافت. پس از آن، شهید صدر با تبیین مبانی و روش تفسیری خود، پیش از ورود به تفسیر، رویکرد خویش را با دیگر شیوههای تفسیری، بهویژه تفسیر تجزیئی، مقایسه کرد و ایده «تفسیر موضوعی» یا «تفسیر توحیدی» را مطرح ساخت. ازاینرو تمرکز بر روش در پژوهشهای مربوط به شهید صدر، مسئلهای اساسی و در عین حال دشوار است.
استاد الغفوری در ادامه، با انتقاد از برخی قرائتهای نادقیق از نظریه تفسیر موضوعی شهید صدر، تصریح کرد: تا امروز بعضی از اندیشههای شهید صدر هنوز برای برخی پژوهشگرانِ صاحبعنوان، بهدرستی هضم و روشن نشده است. کتابی از یکی از افراد شناختهشده دیدم که درباره روش شهید صدر در تفسیر موضوعی نوشته بود: این فقط یک اسلوب تفسیری است؛ درحالیکه شهید صدر در آغاز کتاب خود، بهشدت و بهطور مکرر بر توضیح روش تفسیریاش اصرار میورزد. همچنین پژوهشی در حوزه فقه اقتصادی به من داده شد که مدعی تکیه بر تفسیر موضوعی بود، اما وقتی آن را بررسی کردم، دیدم تصور نویسنده از تفسیر موضوعی چیزی جز چسباندن چند آیه به یک مطلب نیست.
ضرورت توسعه الگوی تفسیری شهید صدر و ساماندهی پژوهشها
برگزیده نخستین دوره جایزه جهانی شهید صدر، با تأکید بر ظرفیتهای الگوی تفسیری شهید صدر برای توسعه و کاربرد در حوزههای گوناگون، اظهار داشت: میتوان در کنار الگویی که او در سنن تاریخی ارائه کرده، الگوهای دیگری نیز عرضه کرد. لازم نیست فقط سراغ نظریههای کلان برویم؛ در سطوح محدودتر هم میتوان کار کرد، مانند نظریه قرآنی درباره خانواده، زن و دیگر مسائل اجتماعی.
استاد خالد الغفوری در پایان، با پیشنهاد صورتبندی منظومهوار برای پژوهشهای تفسیری مرتبط با شهید صدر، خواستار جهتمندشدن همایشها و نشستهای علمی در این زمینه شد و گفت: مقالاتی که امروز در حوزه اندیشه تفسیری شهید صدر نگاشته میشوند، هرچند ارزشمندند، اما اغلب بهصورت پراکنده منتشر میشوند. این پژوهشها ظرفیت آن را دارند که در قالب یک منظومه علمی منسجم سامان یابند و حتی مبنای طراحی و برگزاری همایشهای تخصصی درباره دستاوردهای قرآنی شهید آیتالله سید محمدباقر صدر قرار گیرند. امروز زمان آن فرا رسیده است که از برگزاری همایشهای عمومی عبور کنیم و به سوی نشستها و همایشهای تخصصی با محوریت دستاوردهای تفسیری و قرآنی شهید صدر حرکت کنیم.
گزارش تصویری نشست رونمایی از کتاب اندیشه تفسیری صدر
