چکیده: این مقاله نگاهی گذرا به زندگی، آثار و اندیشههای شهید صدر میاندازد و ابعاد شخصیت علمی، جهادی و نوآوریهای ایشان را در جهان اسلام بررسی میکند. در این نوشتار، ضمن مرور تألیفات برجستهای چون «فلسفتنا»، «اقتصادنا» و «الأسس المنطقية للاستقراء»، نقش بیبدیل شهید صدر در احیای اندیشه دینی، تحول فقه و اصول در حوزه علمیه نجف و گشودن افقهای نوین در اقتصاد و فلسفه اسلامی تبیین شده است. این مرور فشرده نشان میدهد که شهید صدر نه تنها یک فقیه برجسته، بلکه نظریهپردازی جریانساز در اندیشه اسلامی معاصر بوده است.
نویسنده: محمدجواد عنایتیراد
منبع: پژوهشهای اجتماعی اسلامی، بهار 1376، شماره8، ص 167تا184.
آیت الله شهید محمد باقر صدر اندیشوری سترگ، فقیهی نوآور، فیلسوفی گرانقدر، مفسری روشن، مجاهدی نستوه، رهبری فرزانه، مرجعی مصلح و شهیدی دلیر از کاروان شهیدان فضیلت بود که تحول نوینی را در اندیشه و خیزش اسلامی پدید آورد. در این نوشتار نگاهی گذرا بر زندگی و اندیشههای وی داریم.
آیت الله شهید صدر در 25 ذیقعده 1353 ه.ق در کاظمین به دنیا آمد، در چهار سالگی پدرش را از دست داد و تحت سرپرستی مادر و برادر گرامیش قرار گرفت، از کودکی نشانههای نبوغ و بزرگواری در او آشکار بود، به نقل معلمان و همگنان دوران کودکی، نبوغ درسی و نیک سیرتی او زبانزد همگان بوده و همه را مجذوب خویش ساخته بود، بنابر نوشته ابوبراء (یکی از معلمان دوره ابتدائی شهید صدر) او در دوره تحصیلات ابتدایی، افزون بر فراگیری کامل دروس، هر کتاب علمی و فرهنگی را که به دست میآورد، دقیق مطالعه میکرد و در همین دوران از عهده نقد بر فلسفه مارکسیستی بخوبی برآمد.
یکی از زبانشناسان معاصر شهید میگوید: «اگر مانع قانونی وجود نداشت به او دیپلم با درجه عالی میدادم و درب تمام دانشگاهها را بر روی او باز مینمودم» .
پس از فراغت از مدرسه، در یازده سالگی ضمن فراگیری «منطق» با نگارش رساله منطقی، پارهای از آراء اهل منطق را به نقد کشاند، در دوازده سالگی نزد تنها برادر خویش به آموختن معالم الاصول پرداخت و همان زمان بود که بر اندیشههای صاحب معالم خردهگیری کرد که نظیر آن را صاحب کفایه بر معالم وارد نموده است. وی بیشتر دروس سطح را بدون استاد مطالعه و تدریس نموده است.
هجرت
شهید صدر در سال 1365 (که بیش از دوازده یا سیزده سال نداشت) زادگاهش را به مقصد نجف ترک میکند و در حوزه درس خارج آیت الله شیخ محمد رضا آل یاسین رحمه الله و آیت الله خوئی رحمه الله حضوری عالمانه مییابد و در عنفوان بلوغ چکاد اجتهاد را پیمود و هرگز تقلید ننمود.
خود شهید گفته است: «إنی قلدت قبل بلوغ سن التکلیف المرحوم الشیخ محمد رضا آل یاسین، أما من حین البلوغ فلم أقلد أحدا»
پس از درگذشت استادش آل یاسین به سال 1370 ه.ق، به دعوت آیت الله شیخ عباس الرمیثی در مجلس حاشیهنگاری کتاب فقهی بلغة الراغبین اثر شیخ محمد رضا آل یاسین شرکت میکند و بر آن تعلیقی اجتهادی مینگارد. وی تحصیلات اصولی و فقهی را به ترتیب در سالهای 1378 ه.ق و 1379 ه.ق، به پایان رساند، تحصیلات او، از آغاز تا پایان هفده یا هجده سال به طول انجامید. و در این مدت بطور میانگین شانزده ساعت در شبانهروز به مطالعه و پژوهش مشغول بوده است، او تدریس خارج اصول و فقه را در سال 1378 و 1391 ه.ق در سن 25 و 28 سالگی آغاز کرد و در حوزه درس او، فضلا و مجتهدان زیادی تربیت یافتند.
سجایای اخلاقی شهید صدر رحمه الله
وی انسانی والا، نمونه و دارای سجایای اخلاقی جذاب و آموزنده بود، در کنار اشتغال به دانش، در پرتو مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام به تکامل معنوی و انجام عبادات و اعمال صالح و اهتمام و به تربیت فرزندان و طالبان علم مشغول بود. او مهربان، صبور، مخلص، دوراندیش، بدور از حب دنیا و در یک کلام مربی نمونه بود. او در راه اسلام از همه چیز خود گذشت و شاگردان و دانشپژوهان پرهیزگار و مجاهد را از فرزندان خود عزیزتر میداشت، سید کاظم حائری مینویسد:
پس از شهادت پنج نفر از یارانش خدمت ایشان رسیدم در حالی که به شدت میگریست گفت: «و الله لو أن البعثیین خیرونی بین إعدام خمسة من أولادی و بین إعدام هؤلاء لاخترت إعدام أولادی لأن الإسلام الیوم یحتاجهم»
اندیشهها و نوآوریهای علمی
شهید صدر در افقهای گوناگون علوم اسلامی به کندوکاو، تعمیق، گسترش و یا نقد اندیشههای علمی گذشتگان پرداخت و در گستره دانشهای عقلی و نقلی به ابتکارات و نوآوریهایی دست یازیده است که برخی آنها را اجمالا ذکر مینماییم:
منطق و فلسفه
در این ارتباط میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1-بنای معرفتشناسی و نوآوری در مسأله استقراء
شهید صدر در آغاز، معرفتشناسی خویش را منطبق ارسطویی و فلسفه رایج حوزهها دانسته و از آن دفاع میکرده است و بر همین اساس کتاب فلسفتنا را نگاشت ولی در سیر تکامل علمی خود به نظریه جدیدی به نام «مکتب توالد ذاتی» دست یافت که در کتاب الاسس المنطقیه للاستقراء به شرح آن پرداخته است.
و از این رهگذر ضمن نقد آرای ارسطوییان در این موضوع، به حل مشکل استقراء، و انبوهی از مسائل منطقی و روش شناختی علمی نوین پرداخت. او با حل مشکل استقراء (مسأله سرنوشتساز فلسفه علم) از راه اکزیومهای (axioms) «حساب احتمالی» باب نوینی را در تحکیم مبانی و مسائل علوم اسلامی گشود که در ادامه بدان اشاره خواهیم نمود.
یکی از روشنفکران معاصر مینویسد:
کتاب الاسس المنطقیه للاستقراء حاوی بدیعترین اندیشهها و ابتکارهای فلسفی شهید آیت الله سید محمد باقر صدر و از شیرینترین ثمرات ذهن وقاد، جستجوگر و مبدع اوست… مرحوم صدر نظریه معرفتشناختی تازهای را طرح میکند و به کمک آن نه تنها به حل استقراء بلکه به حل توده انبوهی از مسائل منطقی و روششناختی نوین همت میگمارد.[1]
و نیز او بداهت چهار مورد (محسوسات به حس ظاهری، متواترات، تجربیات و حدسیات) از بدیهیات اولیه ششگانه ارسطوییان را انکار کرده و آنها را نظری و قابل اثبات از طریق حساب احتمالات به شمار آورده است.
2-نقاد چیرهدست فلسفهها الحادی
او با تحقیق درباره فلسفههای مغرب زمین بویژه فلسفه مارکسیسم به نقد عالمانه آنان پرداخت، و در این زمینه کتاب فلسفتنا را به رشته تحریر درآورد که در اندک زمانی، پس از انتشار، شهرت جهانی یافت[2]، نگارش این کتاب که ده ماه به طول انجامید؛ گواه روشن گستردگی دانش فلسفی اوست. نکتهای که اهمیت تلاش فلسفی شهید را صد چندان میکند، این است که او در حوزه نجف که در آن تنها فقه و اصول رواج داشت، به مطالعه ژرف فلسفی و دیگر علوم اسلامی پرداخت و شاگردان خود را تشویق به یادگیری و مطالعه و مباحثه میکرد، روزی سرزده در جلسه مباحثه فلسفه چند تن از شاگردانش، حاضر گشت و آن را بهترین مجالس نزد خدا، توصیف کرد و گفت:
إنی اعتقد انه لا یوجد الآن مجلس أفضل عند الله من مجلسکم هذا الذی تتباحثون فیه فی المعارف الإسلامیة، فأحببت أن أحضر هذا المجالس الذی هو أفضل المجالس عند الله[3]
شهید صدر در اواخر زندگی خویش شروع به تألیف کتاب فلسفی تطبیقی میان اندیشههای فلاسفه قدیم و جدید نمود و بحث نخست آن «تحلیل ذهن بشر» بود که شهادت فرصت اتمام آن را به وی نداد.[4]
کلام
شهید صدر در استقراء خویش به روش نوینی در اثبات وجود خدا و نبوت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و بعضی از مباحث کلامی دست یافت و پارهای از مبانی کلامی مورد پذیرش متکلمان و علمای اصول شیعه را مورد تردید قرار داد.
اصول فقه
آرا و نوآوریهای او در «اصول» آن گونه است که میتوان او را، چون شیخ انصاری رحمه الله «مؤسس» [5] نامید. او در معالم الجدیده تاریخ علم اصول را بر اساس معیاری زیبا به سه دوره «تمهیدی» ، «علمی» ، و «کمالی علمی» تقسیم نموده که بر همین مقیاس میتوانیم در مسیر تکامل علم اصول، مکتب اصولی او را چهارمین دوره علم اصول بدانیم.[6] بررسی آثار و نوآوریهای اصولی او گواهی روشن بر این مدعاست. او برای نخستین بار «استقراء» را در شمار عناوین اصولی قرار داد و بر پایه آن آرای نوینی را در مباحث «حجیت عقل» ، «سیره عقلا» ، «سیره متشرعه» ، «حجیت خبر واحد» و… عرضه داشت. او با آگاهی از فلسفه تحلیلی زبان و روش تحلیل فلاسفه زبانی از طریق ترجمه کتابهای راسل، روش تحلیلی را بیش از پیش در اصول به کار گرفت و به ابتکارهای نوینی در مباحثی چون «وضع» ، «معانی حرفیه» ، «معانی اسمیه» ، نائل آمد، وی در مبحث «حجیت قطع» نظر مشهور را که مستند به «قاعده قبح عقاب بلابیان» میباشد را پاسخ گفته و حجیت قطع را مستند به «منجزیت احتمال» میداند.
به طور کلی خلاقیتهای شهید صدر در «اصول» را میتوان در قالب نوآوریهای محتوایی و شکلی به سه گونه تقسیم کرد.
1-طرح مباحث جدید که پیش از او سابقه نداشته است از قبیل استقراء و بهرههای فراوان او از «حساب احتمالات» در اثبات مطالبی از قبیل وضع، تواتر، سیره عقلا، سیره متشرعه، اجماع، خبر واحد و…
2-انتخاب مستدل نظریه جدیدی بر خلاف رأی اصولیها، نظیر نظریه جدید او در حجیت قطع که ذکر آن گذشت.
3-شرح آرا منتخب علمای اصول با بیانی نو و بدیع، نظیر شرح او در حقیقت معانی حرفیه و جمع بین احکام ظاهری و واقعی.
نوآوریهای شکلی شهید صدر رحمه الله در علم اصول
ظهور هر گونه ابزار فراتکنولوژی نوین و گسترش بیسابقه علوم در عصر حاضر، سعی دانشمندان علوم گوناگون در استفاده از یادگیری برای انتقال سریع مطالب به ذهن را آشکار میسازد. از این قبیل است:
ساده نمودن مفاهیم علمی، تنظیم منطقی و روانی مباحث، تدوین کتابهای ویژه گروههای سنی، تعیین مخاطبان و… امروزه دشوار نویسی و عدم رعایت نکتههای جانبی نگارش (از نظر شکل و محتوا) و سردرگم کردن خوانندگان در معنای عبارت، سخت مورد نکوهش بوده و عامل تضییع عمر دانشپژوهان شمرده شده است.
در این راستا شهید صدر دو ابتکار راهبردی را مطرح ساخته است:
1-تنظیم منطقی مباحث علم اصول
او مسائل اصولی کتابهای علمای اصول را در عین ژرفنگری فاقد ترتیب منطقی میدانست و با دقت فراوان مسائل علم اصول را به نظم منطقی درآورده و بر طبق آن، آثار اصولی خود را نگاشت.
2-تنظیم کتابهای سطح در علم اصول
در تنظیم و نگارش کتابهای درسی علاوه بر شرح دقیق مطالب علمی، عوامل چون: رشد تفکر عقلانی خوانندگان، گروه سنی، مخاطبان، تنظیم و تقسیم صحیح درسها و… را در نظر داشت تا در زمان کمتری، یادگیری، بهتر انجام پذیرد. (کتابهای درسی و اصولی سطح حوزه از این ویژگیها تهی هستند) شهید صدر با درک موضوع به تألیف کتابهای ارزشمند دروس فی علم الاصول پرداخت. باری او نه تنها درد را شناخت که به درمان آن نیز اقدام نمود.
فقه
درخشش او در «فقه» کمتر از «اصول» نیست، او فقه را با روش جدیدی، به افقهای گوناگون زندگی فردی و اجتماعی بشر، بسط داد، و اگر زنده میبود با توجه به مبانی نو، آگاهیهای گسترده علمی، ذهن نقاد و روشن او، انقلابی در «فقه» ایجاد میکرد.
فقه کنونی، به دلیل تقابل نظامهای مادی و الحادی با نظام اسلامی و دور نگه داشته شدن آن از حکومت (توسط ستمگران در سدههای متمادی) و دیگر عوامل درون و برون فقهی، دچار مشکلات عدیدهای است که اگر در برطرف نمودن آن کوشش نکنیم، تداوم حیات آن مشکل میگردد. لذا شهید صدر در مقاله «الاتجاهات المستقبلیة لحرکة الاجتهاد عند الشیعه» بشرح پارهای از آنها پرداخته و گزیده آن این است:
هدف اصلی اجتهاد توضیح و تطبیق نظریه اسلام در دو حوزه زندگی فردی و اجتماعی بشر است که در این راستا اجتهاد تنها تطبیق شریعت بر حوزه زندگی فردی را دنبال نمود و به دلیل عزلت سیاسی تطبیق آن بر حوزه زندگی اجتماعی به دست فراموشی سپرده شد. از این رو است که فقیه تصور میکند حوزه فعالیت او همان حوزه اول (تطبیق النظریه فی المجال الفردی و بالقدر الذی یتصل بسلوک الفرد و تصرفاته) است که این ذهنیت، زیانهای فراوانی را بر پیکره فقه وارد ساخت.
شهید صدر برای رهایی از این مشکل که سد بزرگی در راه قانونی و حقوقی شدن فقه شیعه است[7] اندیشههای زیر را در زمینه فقه ارائه داد:
1-نظم و هدفمندی در فقه
به نظر شهید صدر نظم عبارت است از «ایجاد روشی برای تنظیم زندگی اجتماعی در زمینههای اقتصادی، سیاسی، تربیتی و… بر مبنایی خاص، مانند نظام اقتصادی که ایجاد روشی است برای تنظیم حیات اقتصادی جامعه بر طبق عدالت» .[8]
او عقیده داشت شریعت نظام (سیستم) هدفمند است که هر کدام از اجزاء و دادههای آن جدا از دیگری نیست و تغییر هر کدام در سایر اجزاء مؤثر است و باید بدان، نگرشی نظاموار در دو حوزه زندگی بشر (فردی و اجتماعی) داشت تا بتوان روح اسلام را شناخت. «الاسلام کل لا یتجزأ و أن التطبیق الفردی للنظریة لا یمکن أن ینفصل بحال عن التطبیق الاجتماعی لها» .[9]
شهید صدر در انتزاع و ترسیم نظام اسلامی در ساختهای گوناگون کوشید و کتاب اقتصادنا را در شرح نظام اقتصادی اسلام نگاشت و با استفاده از استقراء و حساب احتمالات به ارائه نحوه اکتشاف ملاک نظام پرداخت.[10]
شایان ذکر است که بر مبنای شیوه استقرایی، اکتشاف نظام و ملاک آن در فتوای یک فقیه تنها ارزش آمرای داشته و با نگاه تأیید یا عدم تأیید نسبت به نظریه کلی پیشنهادی، بدان نگریسته میشود، بنابراین یک یا چند فتوای مخالف مادام که در تشکیل نظریه مخالف یا تضعیف نظریه پیشنهادی نقش نداشته باشد، اثری منفی در اجتهاد نظریه و نظام مورد نظر ندارد.[11]
2-تقسیم احکام به ثابت و متغیر و نقش زمان و مکان در تغییر آن.
رمز خاتمیت و تداوم پویایی دین، وجود احکام ثابت و متغیر و ترکیب متناسب این دو در پیوند با اهداف مشترک میباشد، شهید صدر نقش زمان و مکان را در تغییر موضوعات و احکام (بویژه منطقه الفراغ) مهم میداند، از این رو میگوید: «بایسته است هر چند صباحی رسالههای عملیه مورد تجید نظر قرار گیرند» ، و خود، این کار را با طرح نوینی در الفتاوی الواضحه انجام داد، او با قبول احکام متغیر و دخالت دادن زمان و مکان در تغییر آن و نگاهی نظامگونه به فقه به نظرات جدیدی دست یافت. مثلا احیا اراضی را در زمان معصوم علیه السلام که ابزارهای کشاورزی ابتدایی بود عامل تملک میدانست و در عصر کنونی که کشاورزی مکانیزه شده است تملک عامل را منظور نظر ولی امر میداند.
3-فراغ قانونی (منطقة الفراغ ما لا نص فیه)
فراغ قانونی یا میدانهای آزاد حقوقی که دایرهاش شامل مباحات، امور امضایی، احکام حکومتی و ولایتی میشود خلأ قانونی و نقص شریعت نبوده بلکه امتیاز و عامل پویایی و سازگاری آن، متناسب با شرایط جدید است و شارع دست جعل را در قالب کلی دین، برای غیر، باز گذاشته است.
شهید صدر در کتابهای اقتصادنا و الاسلام یقود الحیاة با توجه به مبنای جدیدش در حکومت، ولی امر و امت را تعیین احکام منطقة الفراغ سهیم میداند.
4-تقسیم نصوص و روایات به تبلیغی و ولایی.
یکی دیگر از باورهای شهید صدر این بود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیه السلام دارای دو مقام بودند که بر اساس هر یک نصوص و روایاتی از ایشان صادر شده است.
الف-مقام تبلیغ و تشریع احکام
ب-مقام ولایت و امامت
احکام روایات در مقام نخست دائمی و ثابت و در مقام دوم موقت و متغیر است.[12] به دیگر سخن احکام روایاتی که از جنبه مشروعیت شارع صادر شده باشد، دائمی و ثابت و احکام روایاتی که از ناحیه ولایت معصوم علیه السلام صادر شده باشد، موقت و متحول است.
ایشان معتقد است در مواردی که اجتهادهای متعددی وجود دارد، مجلس قانونگذاری منتخب مردم میتواند یکی را برگزیند.[13]
5-ترسیم خلافت مردم با نظارت مرجعیت
یکی از نوآوریهای فقهی شهید صدر استفاده بهینه از استقراء و حساب احتمالات در استنباط احکام شرعی و کشف ملاکات آن در قالب نگرش جامع به شریعت میباشد، وی نقش دلیل استقرایی در احکام را در دو زمینه بررسی کرده است، استقرای مستقیم و غیر مستقیم. استقراء مستقیم (استقراء در احکام) عبارتست از اینکه موارد فراوانی از احکام شرعی را بررسی کرده و آنها را در جهت و ملاک واحد و مشترک بیابیم. در نتیجه از این طریق قاعدهای کلی در شریعت اسلامی کشف میکنیم.[14]
اقتصاد
شهید محمد باقر صدر با شناخت نظامها و سیستمهای اقتصادی معاصر و با آگاهی کامل از مبانی و تئوریهایشان، به نقد عالمانه و واقع گرایانه آنها پرداخت و بر مبنای نگرش کلی به شریعت و فقه، برای نخستین بار خطوط کلی نظام اقتصادی تشیع را ترسیم کرده و ساختار کلی اقتصاد اسلامی را بر سه اصل «مالکیت مختلط» ، «آزادی در محدوده مشخص» و «عدالت اجتماعی» بنیان نهاد و پارهای از قواعد اقتصادی اسلام را با روش استقراء، استخراج نمود. مثلا قاعده «کار در ثروتهای طبیعی اساس و سبب مالکیت آنهاست» را از استقرای احکامی نظیر سببیت احیای زمین و معادن بر مالکیت[15] عامل آن استخراج نموده است.
تفسیر و تاریخ تفسیر
شهید صدر در تفسیر، روش تفسیر موضوعی قرآن را که مزیتهای آن بیش از تفسیر ترتیبی میباشد را انتخاب نمود و در زمینه سنتهای تاریخی در قرآن، مباحث ژرفی داشت، که به همین نام منتشر شده است. او در تاریخ تفسیر نیز نکات بدیعی را یادآور شده است.
تاریخ اسلام
وی از دوره جوانی به تحلیل قضایای تاریخ اسلام پرداخت و در هفده سالگی کتاب تاریخی فدک را به رشته تحریر در آورد، تحقیقات ژرف و گسترده او در این کتاب در آن سن و سال مایه حیرت و اعجاب همگان بود، شاید برای نخستین بار، با ذکر قراین و شواهدی ثابت نمود که خلیفه اول و دوم برای تداوم اندیشه سیاسی خود با انجام اقداماتی زمینه تسلط بنیامیه را فراهم ساختند.[16]
او در تاریخ اسلام و تشیع روش تحلیلی را برگزید و در این زمینه سه نکته اساسی را تحلیل نمود.
1-تحلیل تاریخی فدک.
2-بررسی و تحلیل جامع از زندگانی معصومین علیه السلام و علل تفاوت سیره آنان.
3-دلیل استناد نکردن حضرت علی علیه السلام به نصوص خلافت در آغاز غصب خلافت از ایشان.
حضرت علی علیه السلام در آغاز غصب خلافت برای اثبات حقانیت خود استناد به افضلیت و قرابت نمود و در اواخر زندگی عمر بود که به «نص» استدلال نمود، در اینجا این پرسش مطرح میشود که چرا حضرت علیه السلام در آغاز استناد به نص ننمود؟ شهید صدر در بحثهای تاریخی تلاش کرده است، بدین سؤال پاسخ دهد و راز سکوت اولیه امام علیه السلام را روشن سازد.
اندیشهها و اقدامهای سیاسی، اجتماعی شهید صدر رحمه الله
شهید صدر دانشمند بلند آوازهای در علوم اسلامی بود که اندیشههای اصلاحی نوینی را در راه اصلاح جامعه و پاسداری از مرزهای دینی، اجتماعی و سیاسی، جوامع دینی عرضه داشت و در راه تحقق، آن، گامهای شجاعانهای برداشت و با این کار خود را در ردیف مصلحان شایسته تاریخ اسلام قرار داد. در اینجا پارهای از اندیشهها و اقدامات اجتماعی، سیاسی او را بر میشماریم.
1-تشکیل حکومت اسلامی
او تشکیل حکومت اسلامی را ضروری میدانست و در ترسیم آن سه نظریه را مطرح ساخته است: نخست هنگام تأسیس حزب دعوت اسلامی، آن را «شورایی» میدانست.
سپس در الفتاوی الواضحة و حاشیه منهاج الصالحین از «ولایت فقیه» دفاع نمود و سرانجام در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی ایران ترکیبی از شورا، ولایت فقیه و خلافت مردم با نظارت مرجعیت را پیشنهاد نمود و آن را «جمهوری اسلامی» نامید.
2-پیشنهاد مرجعیت نهادی
او که از یک سو جایگاه ویژه مرجعیت را در حفظ کیان اسلام و تشیع دریافته بود، از سوی دیگر، مرجعیت فردی (ذاتی) را نارسا و متناسب با جهان روز نمیدانست، لذا طرح مرجعیت نهادی را پیشنهاد نمود و نیازها، روشها، اهداف، مراحل و حوزههای فعالیت مرجعیت نهادی را برشمرده است. او در طرح خود بر این نکته تأکید ورزید که دستگاه مرجعیت باید نهادی پایدار با برنامههایی منسجم باشد که با مرگ مرجعی، مرجع دیگر کار او را دنبال کرده و جامعه شیعه را بالندهتر از قبل سازد.
3-لزوم مبارزه با بیگانگان و سلطهگران ستمگر در جهان[17]
4-نفی ناسیونالیسم و دفاع از اندیشه ملت واحده اسلام
او اسلام را ملاک ملیت مسلمین میدانست و بشدت از ناسیونالیسم پرهیز داشت، و دفاع از کیان و آرمانهای اسلامی و وحدت مسلمین را منظر نظر خود ساخته بود و در همین راستا تلاش رژیم عراق را در جهت جدایی خویش از امام خمینی رحمه الله خنثی نمود.
5-تحزبگرایی حوزویان
او در آغاز با همکاری گروهی «حزب الدعوة» را تأسیس کرد، و با توصیه مرحوم حکیم (مبنی بر اینکه شأن مرجعیت بالاتر از انحصارگرایی در حزب خاصی است) از آن خارج شد سپس برای اعمال حزبی طلاب حوره سه محور کلی ترسیم نمود.
الف) جدایی مرجعیت از تحزب، چرا که دستگاه مرجعیت را فوق جنبشها و احزاب میدانست.
ب) شرکت طلاب غیر وابسته به مرجعیت در حزب اسلامی مانعی ندارد.
ج) در مورد طلاب حزبی عضو دستگاه مرجعیت، بر این باور بود که اگر جدایی آنان از حزب موجب برهمریختگی آن میشود، در حزب باقی بمانند.
اما پس از انقلاب اسلامی در ایران بود که شرکت عموم طلاب را در احزاب اسلامی مفید دانست.[18] شهید صدر دو محور اول را ثابت و محور آخر را متغیر معرفی نمود.
6-کار تشکیلاتی
او برای رسیدن به اهداف اسلامی خود، معتقد به تلاش سازمانی بود و در این راستا زمانی که متحجران به وی و طرفداران برپایی حکومت اسلامی و مشتاقان عضویت در احزاب اسلامی برچسب مزدوری میزدند، در ربیع سال 1377 ه.ق، با همکاری جمعی دست به تأسیس حزب دعوت اسلامی زد.[19]
7-تقیه و رعایت مسائل امنیتی مبارزه
در اواخر زندگی، گروه، گروه از اطراف و اکناف عراق، متشکل از تمامی قشرها و اصناف، برای بیعت با او به نجف میآمدند، او بعد از پذیرش چند هیأت دستور توقف این حرکت را داد.[20] چرا که رژیم بعث، بیعت کنندگان را شناسایی و به آزار و اذیت آنان میپرداخت و در نتیجه روند نهضت اسلامی به کندی گرایید.
8-دوراندیشی
او در صحنه سیاسی دوراندیش بود، به گونهای که پس از اطمینان به شهادت خویش، اقدام به تشکیل شورای رهبری پس از خود کرد تا هدایت خیزش نوین ملت عراق را عهدهدار شوند.[21]
9-استقامت و شکیبایی در راه خدا و مبارزه با ستم و آرزوی شهادت
شهید صدر در طول زندگی خویش بارها به زندان رفت و شکنجههای روانی، جسمی زیادی را متحمل شد، لذیذترین غذای خود را تکههای خمشکیده نان میدانست.[22]
10-بهره کامل از موقعیتهای استثنایی
11-اطاعت از مرجع زمان در دوره قبل از رهبری
12-هوشیاری و آگاهی از حیلههای دشمن
او براستی «مؤمنی کیس» بود رژیم عراق پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران برای جلوگیری از تأثیر انقلاب ایران بر خیزش ملت عراق، با شهید صدر از در مهر و محبت برخورد نمود ولی او با آگاهی کامل از حیله دشمن، هوشیارانه با آن مواجه شد و دشمن را ناامید نمود.
اقدامهای سیاسی دیگر وی عبارت بود از: تحریم عضویت در حزب بعث عراق، وجوب مبارزه با دولت بعث و تحریم شرکت در نمازهای جماعت روحانیون بعثی، حمایت از انقلاب اسلامی ایران و رهبری آن، هدایت نهضت اسلامی عراق و تلاش برای برپایی حکومت اسلامی در آن کشور، نظارت و تدریس در حوزه و مدرسه آیت الله حکیم و دانشکده اصول دین، همکاری با جماعة العلما، ترتبیت طلاب و فضلا و کمک به محرومان و مبارزان و….
فرجام سعادتمند
رژیم عراق که از مبارزات او به تسوه آمده بود و از تولد خمینی جدیدی در عراق هراسناک بود، سرانجام شومترین خیانت خود را مرتکب شد و در تاریخ بیستم فرودین ماه 1359 ه. ش، او را به همراه خواهر فاضلهاش «بنت الهدی» به شهادت رساند. «عاش سعیدا و مات سعیدا» .
تعدادی از آثار و تألیفات شهید صدر[23]
1-فدک فی التاریخ، اولین چاپ آن 1374 ه.ق.
2-غایة الفکر فی علم الاصول، 1374 ه.ق.
3-فلسفتنا، 1379 ه.ق.
4-اقتصادنا، (دو جلد) 1381 ه.ق.
5-الاسس المنطقیة للاستقراء، 1391 ه.ق.
6-السبک الاربوی فی الاسلام، قبل از اسس چاپ شده است.
7-المعالم الجدیدة للاصول، 1385 ه.ق.
8-المدرسة الاسلامیة، در دو جزء 1-الانسان المعاصر و المشکلة الاجتماعیة 2-ماذا تعرف من الاقتصاد الاسلامی؟
9-بحوث فی شرح العروة الوثقی، چهار جزء آن چاپ شده است، چاپ اولین جزء سال 1391 ه.ق.
10-دروس فی علم الاصول، در سه حلقه که حلقه سوم آن در دو جلد است.
11-بحث حول المهدی.
12-بحث حول الولایة.
13-الاسلام یقود الحیاة، که در شش حلقه به مناسبت پیروزی انقلاب اسلامی ایران تألیف نمود.
الف-لمحة فقهیة تمهیدیة من مشروع دستور الجمهوریة الاسلامیة فی ایران
ب-صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی
ج-خطوط تفصیلیة عن الاقتصاد المجتمع الاسلامی
د-خلافة الانسان و شهادة الانبیاء
ه-منابع القدرة فی الدولة الاسلامیة
و- الاسس العامة للبنک فی المجتمع الاسلامی
14-الفتاوی الواضحه، رساله عملیه شهید صدر بوده است که بنا بود در چهار جلد تهیه شود ولی موفق به اتمامش نشد. ضمیمه این کتاب دو رساله دیگر ایشان به نامهای المرسل، الرسول، الرساله، و نظرة عامه فی العبادات چاپ شده است.
15-تعلیقه منهاج الصالحین، (منهاج الصالحین رساله عملیه مرحوم آیت الله حکیم) .
16-تعلیقه صلاة الجمعة شرایع، چاپ نشده است.
17-تعلیقه بلغة الراغبین، (رساله عملیه مرحوم آیت الله شیخ محمد رضا آل یاسین) .
18-تعلیقه مناسک حج مرحوم آیت الله خویی.
19-موجز أحکام الحج.
20-اهل البیت تنوع ادوار و وحدة هدف.
[1] عبد الکریم، سروش، تفرج صنع، صص 426 و 427، (تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، چاپ سوم 1373)
[2] مبانی منطقی استقراء، ص 45.
[3] مبانی منطقی استقراء، ص 46.
[4] همان منبع، ص 63.
[5] تعبیر استاد آیت الله سید عز الدین زنجانی در مورد ایشان.
[6] سید کاظم حائری، مباحث الاصول، (انتشارات مکتب الاعلام الاسلام، 1407 ه.ق الجزء الاول) ، ص 15.
[7] برای قانونی نمودن فقه شیعه (فقه قانونی) تلاشهای فقهای مصلح از قبیل مرحوم محمد حسین آل کاشف الغطا صاحب تحریر المجله و امام خمینی رحمه الله شایان ستایش است.
[8] سعید رحیمیان، «شیوه اکتشاف نظام» ، مجله نقد و نظر، شماره 5، ص 199.
[9] محمد باقر صدر، «الاتجاهات المستقبلیه لحرکة الاجتهاد» ، فصلنامه عربی فقه اهل البیت، (شماره اول، سال اول) ، ص 16.
[10] در ترسیم خطوط عام یک نظام، چهار امر اساسی دخالت دارد: 1-شناخت جهتگیری کلی شریعت 2-فهم هدف منصوص برای احکام ثابت 3-لحاظ ارزشهای اجتماعی4-فهم اهدافی که برای ولی امر تعیین شده و عرصههای اعمال ولایت او. ر. ک: سعید رحیمیان، «شیوه اکتشاف نظام، مجله نقد و نظر، شماره 5، ص 199.
[11] سعید رحیمیان، همان منبع، ص 200.
[12] شهید صدر، اقتصادنا، صص 401، 414، 726، 728.
[13] شهید صدر، الاسلام یقود الحیاة، صص 18، 19، آینه، ص 12.
[14] شهید صدر، معالم الجدیده، ص 162، به نقل از ناصحیان-نقد و نظر.
[15] معالم الجدیده، ص 164؛ اقتصادنا، صص 395 و 396.
[16] آیت الله سید عز الدین زنجانی فرمودند: «زمانی که برای نگارش شرح خطبه حضرت زهرا علیها السلام به کتابهای مربوطه مراجعه مینمودم غیر از شهید صدر رحمه الله کسی این نکته را ذکر ننموده بود» .
[17] مباحث الاصول، ص 113، و نیز ر. ک: لمحة فقهیة…
[18] مباحث الاصول، صص 101 و 102.
[19] همان منبع، صص 87 و 88.
[20] همان منبع، صص 117، 119.
[21] مباحث الاصول، صص 159 و 160.
[22] همان منبع، صص 126، 135.
[23] ر. ک: مباحث الاصول، مقدمه.
