الگوی مفهومی نظریه پردازی قرآن‌بنیان براساس دیدگاه شهید سید محمد باقر صدر

چکیده: ساخت مدل مفهومی برای دستیابی به نظریه‌‌های قرآن کریم، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر جهت تحقق علوم انسانی قرآن‌بنیان است. در میان عالمان برجسته‌ای که بر ضرورت استخراج نظریه‌‌های قرآنی تأکید داشته‌اند، شهید صدر تنها اندیشمندی است که به تبیین دقیق «روش» آن نیز پرداخته است. ایشان برای دستیابی به نظریات قرآنی، بر تفسیر به روش موضوعی تمرکز داشته و معتقد است تنها تفسیری که منتج به نظریه شود، تفسیر موضوعی حقیقی است. این مقاله با استناد به دیدگاه‌های ایشان در کتاب المدرسة القرآنیة (موسوعه الشهید الصدر، ج ۱۹) و سایر مکتوبات، به ترسیم مدل مفهومی نظریه‌پردازی قرآن‌بنیان می‌پردازد. در این پژوهش، پس از تبیین ضرورت عبور از تفسیر ترتیبی، فرایند هفت‌مرحله‌ای دستیابی به نظریه شامل «مسئله‌شناسی، پیشینه‌شناسی، طرح سؤال، استنطاق قرآن کریم، مطالعات مقارن، نظریه‌پردازی و تدوین» تشریح شده و مدل نهایی بر اساس منظومه فکری شهید صدر ارائه می‌گردد.

نویسنده: سعید، بهمنی
منبع: همایش علوم انسانی قرآن بیان: چیستی، چگونگی و چرایی، بهار 1398، شماره1، ص509تا526.

مقدمه

مطالعات روش شناسی فهم و تفسیر قرآن کریم سامانه دانش‌ها و مهارت‌‌های برداشت از قرآن کریم را فراهم می‌‌کند محافل قرآن پژوهی حوزه و دانشگاه تا کنون کمتر به این امر توجه کرده‌اند. در این محافل مباحث علوم قرآنی بیش از هر چیز در گستره سرفصل‌‌های سنتی جریان یافته است. در مباحث سنتی تاریخ قرآن دارای نقشی به مراتب پررنگ تر از دیگر مباحث است. هر چند در دهه‌‌های اخیر شاهد اقبال روزافزون قرآن پژوهان به مقوله روش شناسی تفسیر بوده ایم با این وصف کاستی و عقب ماندگی‌های چشمگیری در این باره وجود دارد. شهید صدر یکی از اثرگذارترین عالمان نظریه پرداز شیعه در نیم قرن اخیر است.

او با احیای تفکر اجتهادی شیعی در عرصه‌‌های گوناگون به مسائل جدید جامعه اسلامی پرداخت و ابواب چشمگیری از پژوهش درباره آنها را گشود. او برای پاسخ دهی به مسائل جهان معاصر به قرآن رو آورد و با هدف نظریه پردازی در قرآن کریم، روش تفسیر موضعی را با تعریفی خاص از آن پیشنهاد کرد. کوشش پیشتازانه (أبوزید، أحمد عبدالله، أطروحه التغیر الموضوعی عند السید محمد باقر الصدر قرانه فاحصه، ص ۹) این مرجع مجاهد و نبوغ او در برداشت (همان: ۱۱ و دبیرخانه نهضت آزاداندیشی و تولید علم معاونت پژوهشی مرکز مدیریت حوزه علمیه قم درآمدی بر آزاد اندیشی و تولید علم، ص (۸۰) از دین همراه با شخصیت انقلابی و محبوب او به ویژه در محافل انقلابی و علمی ایران سبب شد پس از شهادت وی توجه حوزه و دانشگاه در ایران به روش تفسیر موضوعی و برخی نظریات قرآن بنیان وی مانند سنت‌های تاریخی جلب شود.

سید محمد باقر صدر بر روش شناسی تفسیر قرآن کریم به منزله رهیافتی برای دستیابی به نظریه‌‌های اساسی اسلام و حل مسائل اعتقادی با اجتماعی با هستی (شناسانه) تأکید می‌‌کند. (همان‌‌‌‌‌‌:۲۷) او می‌کوشد روش تفسیر موضوعی را به گونه‌‌‌‌های باز تبیین کند که به رهیافت‌‌های پربارتر و مؤثرتری برای حل مسائل نظری و کاربردی جدید و در نتیجه به نظریات اساسی اسلامی دست یابد تفسیر موضوعی پس از وی در سه دهه اخیر، در حوزه‌‌های شیعی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است. با این وصف هیچ یک از مفسران موضوعی به اندازه او بر روش تفسیر موضوعی برای دستیابی به نظریات اساسی قرآنی و اسلامی تأکید نکرده‌اند.

عبور از تفسیر ترتیبی

بیانات شهید صدر دلبستگی فوق العاده وی به روش تفسیر موضوعی را نشان می‌‌دهد. در میان دانشمندان معاصر به ویژه مقران قرآن کریم کمتر کسی را می‌‌توان یافت که تا این اندازه تفسیر موضوعی را ستوده و آن را برای بهره برداری از قرآن کریم ضروری بداند. او روش تفسیر موضوعی را تنها راه رسیدن به نظریات اساسی قرآن و اسلام می‌داند. (همان‌‌‌‌‌‌:۳۹) شهید صدر با تعریفی خاص از این روش آن را به نظریه پردازی برای حل مسائل اساسی و تعیین موضع در برابر نظریات مکاتب رقیب اختصاص داد. کوشش همه جانبه شهید صدر نگاهی گذرا به تفسیر ترتیبی و عبور از آن است تا به روش تفسیر موضوعی مورد نظر خود برسد. او تفسیر ترتیبی را تفسیر تجزی‌های و تفسیر موضوعی را «تفسیر توحیدی می‌نامد (همان‌‌‌‌‌‌:۲۰) وجوه سلبی تفسیر به روش ترتیبی در دیدگاه وی عبارت‌‌‌‌اند از:

1. ظهور تناقضات متعدد مذهبی (همان: ۲۲)‌‌‌‌‌‌؛
2. فراهم نبودن زمینه اجتهاد و نوآوری برای استخراج نظریات اساسی (همان: ٢٤ – ٢٥)
3. ممانعت از رشد فکر اسلامی قرآن بنیان (همان (۲۷)‌‌‌‌‌‌،
4. پدیده تکرار در تفسیر (همان)‌‌‌‌‌‌،
5. ایستایی در مقابل تغییرات عرصه‌‌های گوناگون زندگی بشر (همان)

ضرورت تفسیر موضوعی و ویژگی‌‌های آن

کار کرد ویژه و ممتاز روش تفسیر موضوعی در دیدگاه شهید صدر، دستیابی به نظریات قرآن و اسلام است. از آنجا که دستیابی به نظریات قرآن کریم در مواجهه با مکاتب عصری که مجموعه مبانی خود را در قالب نظریاتی سازمان یافته مطرح می‌‌کنند، ضروری است پرداختن به تفسیر به روش موضوعی نیز که تنها راه رسیدن به نظریات قرآنی است. (همان‌‌‌‌‌‌:۳۹) ضروری خواهد بود. روش تفسیر موضوعی به مراتب پیشرفته تر و دارای برتری قابل توجهی است. (همان‌‌‌‌‌‌:۳۵) در دیدگاه شهید صدر موضوعی بودن تفسیر وابسته به دو امر است: ۱ آغاز از موضوع و رسیدن به قرآن ۲ گزینش مجموع‌های از آیات که در موضوعی واحد اشتراک دارند با هدف رسیدن به یکپارچگی میان مدلول‌های آنها برای استخراج نظری‌های قرآنی درباره موضوع (همان: ٣٦)

مفسر موضوعی پژوهش را از واقعیت زندگی آغاز و با نظریه به پایان می‌‌رساند. (همان: ۳۷) او اصرار دارد که موضوع در تفسیر موضوعی از واقعیات زندگی (همان) گرفته می‌‌شود؛ همچنین تأکید او بر اساسی بودن نظریات است. (همان) بنابراین، نظریات جزئی در گستره تفسیر به روش موضوعی وی جایی ندارند چنانکه در دیدگاه او تفسیر به روش موضوعی تنها راه دستیابی به نظریات اساسی اسلام و قرآن در مواجهه با موضوعات گوناگون زندگی است. (همان: ۳۹)

شاید بتوان پرداختن شهید صدر به تبیین روش تفسیر ترتیبی و تفکیک آن از روش تفسیر موضوعی را نخستین اقدام یک عالم شیعی در این دست از روش شناسی به شمار آورد؛ همچنین منحصر ساختن روش تفسیر موضوعی به انتاج نظریه تنها در بیانات وی دیده می‌شود. تعریف منحصر به فرد وی از تفسیر موضوعی می‌توان آغازی برای ورود به روش شناسی تفسیر منتج به نظریه در قرآن کریم به شمار آورد. او با این اقدام برای نخستین بار به روش شناسی تفسیر با هدف نظریه پردازی قرآنی پرداخت.

تعریف او از روش تفسیر موضوعی نوآورانه است منحصر کردن تفسیر موضوعی به نظریه پردازی سطح انتظار از قرآن کریم و تفسیر را ارتقا می‌‌دهد و مطالعاتی جدید و مدرن در قرآن را زمینه سازی می‌کند انحصار تفسیر موضوعی به انتاج نظریه مطلبی است. که پیش از وی کسی از آن سخن نگفته بود و پس از آن نیز هیچ یک از مفسران موضوعی خود را مقید بدان نکرده است بنابراین می‌توان آن را در زمره متفردات شهید صدر برشمرد.

روش پیشنهادی شهید صدر برای مطالعه مقارن میان دستاورد‌های بشری و آنچه از قرآن به دست می‌‌آید روش تفسیر موضوعی است که آن را با خلاقیت سامان داده و تعریف منحصر به فردی از آن به دست داده است. او می‌کوشد با ایجاد وحدت میان تجربه بشری و قرآن کریم و نیز ایجاد وحدت در میان مدلول‌های آیات مربوط به یک موضوع به تفسیر برسد که آن را تفسیر توحیدی می‌‌نامد. (همان: ۲۳)

شهید صدر به شدت نسبت به جزئی نگری واگراست. او کل‌نگری جدی است. نام گذاری تفسیر موضوعی به تفسیر توحیدی با توضیحاتی همراه است که از ضرورت ایجاد وحدت میان مدلول‌های قرآنی خبر می‌دهد. تأکید بر ایجاد اتحاد میان مدلول‌های قرآنی درباره یک مسئله کلان یعنی رویکردی کل نگر که بر کشف و تبیین یکپارچگی مدلول‌های قرآنی در باره مسائل تأکید می‌کند بنابراین ویژگی‌‌های تفسیر موضوعی عبارت‌‌‌‌اند از: ۱ مسئله محوری ۲ جامعیت و کل نگری 3. اجتهاد ٤. نظریه پردازی با استفاده از بیانات ایشان می‌توان روش وی را با ذکر همه قبود در این عبارت خلاصه کرد: پژوهش قرآنی مسئله محور جامع اجتهادی منتج به نظریه.

عوامل فرایندی تفسیر به روش موضوعی و الگو‌های مفهومی آنها

شهید صدر شماری از مؤلفه‌‌های تفسیر به روش موضوعی را یادآور شده است. هر یک از این مؤلفه‌‌ها یکی از عوامل فرایندی عملیات تفسیر موضوعی است. مؤلفه‌‌های تفسیر موضوعی منتج به نظریه در بیانات شهید صدر را همراه با مستندات آن ارائه می‌‌شود.

ابتدا فهرست ۷ عامل فرایندی تفسیر به روش موضوعی منتج به نظریه و ٣٤ مؤلفه آن را به اختصار یادآور می‌شوم سپس هر یک توضیح داده می‌شود و مدل مفهومی آن ترسیم می‌‌گردد. در آخر مدل مفهومی مجموعه فرایند‌های هفتگانه مؤلفه‌‌های ٣٤ گانه آن ارائه می‌‌شود.

فهرست عوامل فرایندی نظریه پردازی قرآن بنیان و مؤلفه‌‌های آن

مسئله شناسی

شناخت مشکلات واقعی

گزینش مسئله‌های بزرگ

پیشینه شناسی دستاورد‌های بشری درباره مسئله

پیشینه داده‌‌های بشری

شناخت خلاها و کاستی‌های بشری حل مسئله

طرح سؤال

از ثبوت شیء

از چیستی شیء

از چگونگی

از عوامل شی

از مصادیق

از نقش انسان

از نقش آسمانی و نبوت درباره آن

سؤال‌‌های برآمده از پیشینه شناسی

استنطاق قرآن کریم

تبیین علمی روش برداشت از قرآن

استفهام و دریافت پاسخ از قرآن

دستیابی به مدلولات تفصیلی قرآنی مربوط به مسئله

اجتهاد

نو آفرینی

مقایسه

دستیابی به دستاورد‌های بشری درباره موضوع

مقایسه دستاورد‌های بشری با نتایج قرآنی

حفاظت از اهداف

مقایسه مبانی

نظریه پردازی

دستیابی به اصطلاحات خاص قرآن درباره مسئله

دستیابی به شامل ترین مفاهیم

ترکیب و مقارنه میان مدلول‌ها

کشف ارتباط میان مدلول‌های قرآنی

جانمایی مدلول‌ها

ایجاد وحدت میان مدلول‌ها

دستیابی به مرکب نظریی (نظریه)

تدوین

نخست: مسئله شناسی

شهید صدر تعبیر “مشاکل” (همان: ۱۵ – ۱۹ و ۲۹ و ۳۵ و ۳۷) را برای چیزی به کار برده است که در ادبیات تحقیق آن را مسائل می‌نامند. او معتقد است تفسیر موضوعی از واقعیت خارجی که همان مسئله است آغاز می‌شود و با استنطاق قرآن کریم به نظریه می‌‌رسد. (همان: ۲۹) عنصر مفهومی طرح مشکلات واقعی (همان ۳۰) در بیانات وی یکی از عناصر مسئله را نشان می‌دهد. یکی دیگر از عناصر قابل توجه در مسئله کلان بودن آن است. او به صراحت از بزرگی یا کوچکی مسئله چیزی نمی‌‌گوید بلکه از تمرکز بر مسئله (همان: ۲۹) و دستیابی به حقیقتی بزرگ سخن می‌گوید روشن است که با مسئله‌های کوچک نمی‌‌توان به حقیقتی بزرگ که مراد وی همان نظریه است دست یافت بنابراین بزرگی نتیجه بر بزرگی و کلان بودن خواستگاه آن دلالت دارد که مسئله است. (همان ۳۰)

فرایند مسئله شناسی

گام اول تفسیر موضوعی یعنی مسئله شناسی همان ۲۹ و ۳۵ و ۳۷) در نظر وی دارای دو عنصر درونی “طرح مشکلات واقعی” (همان ۳۰) و “گزینش مسئله‌های کلان” (همان: ۳۰) برای پژوهش قرآنی است.

مسئله شناسی (همان: ۲۹)

شناخت مشکلات واقعی (همان ۳۰)

تمرکز بر مسئله‌های کلان (همان ۳۰)

دوم فرایند پیشینه شناسی

شهید صدر در شمار معدود عالمان تراز اول است که آگاهی از دستاوردها و تجارب بشری را در زمره مقدمات تفسیر قرآن کریم قرار می‌دهد. او می‌‌خواهد قرآن را از زاویه ذهن و مدرسه خارج کند و به متن جامعه بیاورد. از این رو می‌کوشد نقطه عزیمت راهیابی به معانی قرآن را مسئله و پیشینه علمی بشر درباره آن قرار دهد. قرآن نیامده تا کوشش بشر را تعطیل کند یا آن را نادیده بگیرد. قرآن کتابی برای هدایت انسان است، بی آنکه کوشش و عمل او را تعطیل کند قرآن عمل انسان را تصحیح و کوشش او را هدایت می‌‌کند. تصحیح عمل مستلزم ارزیابی و داوری علمی آن است.

مؤلفه‌‌های فرایند پیشینه شناسی دستاورد‌های بشری

شهید صدر در تفسیر به روش موضوعی بر اطلاع کامل از دستاوردها و تجارب بشری درباره مسائل و مشکلات تأکید می‌کنند در نظر او افزون بر شناخت دستاورد‌های فکری بشر بر شناخت خلاها و کاستی‌های بشر در حل مسئله نیز لازم است. شناخت این دو مؤلفه از طریق مطالعه تاریخی مسئله و راه‌ حل‌های آن میسر است که پیشینه شناسی نامیده می‌‌شود.

پیشینه شناسی دستاورد‌های بشری درباره مسئله

پیشینه شناسی دستاوردها (همان‌‌‌‌‌‌:۲۹)

شناخت کاستی‌‌ها (همان)

سوم: فرایند طرح سؤال

شهید صدر خاستگاه سؤالها را مطالعه درباره تاریخ مسئله و راه حل‌‌های آن می‌‌داند؛ بنابراین در نظر وی مفسر به روش موضوعی با پیشینه شناسی مسئله و راه حل‌‌ها به سؤال‌هایی درباره مسئله می‌‌رسد و خلاء راه حل‌های بشری را به دست می‌‌آورد. او همچنین حالت مفسر موضوعی را سؤال کننده طالب فهم و متدبر وصف می‌‌کند. چنانکه اساساً استفهام از قرآن را درباره مفسر ترتیبی نفی می‌کند.

مؤلفه‌‌های فرایند طرح سؤال

برای استخراج مؤلفه‌‌های طرح سؤال از بیانات شهید صدر به قسمت تفسیر موضوعی کتاب بسنده نشده بلکه از همه کتاب استخراج شده است. او در تفسیر موضوعی صرفاً برآمدن سؤالات از پیشینه شناسی را یادآوری می‌کند و مفسر موضوعی را سؤال کننده از قرآن توصیف می‌‌کند و پیش از این درباره چند و چون فرایند طرح سؤال سخن نمی‌‌‌گوید. حال آنکه در دیگر مباحث قرآنی مانند سنت‌های تاریخی برخی نمونه سؤالات را آورده است. نمونه سؤال‌‌های وی که در مقام عمل به روش تفسیر موضوعی آنها را طرح کرده است. می‌‌تواند دست کم نمونه‌‌های عینی برخی مراحل درونی فرایند طرح سؤال را در نظر وی مشخص کند. شهید صدر در تبیین نظریه سنت‌های تاریخی که نمونه عملی تفسیر به روش موضوعی است. قبل از مراجعه به قرآن کریم سؤال‌هایی را مطرح می‌‌کنند که نمونه‌‌هایی از فرایند طرح سؤال در تفسیر به روش موضوعی است. نخستین سؤال او این است که آیا تاریخ بشری دارای سنت‌هایی در معنی قرآنی آن است؟ این سؤالی ثبوتی است و درباره اصل وجود سنت‌های تاریخی است که اساساً چنین چیزی وجود دارد یا نه.

سؤال از چیستی سنت‌های تاریخی دومین سؤالی که شهید صدر درباره سنت‌های تاریخی مطرح می‌‌کند. او همچنین از چگونگی سنت‌های تاریخی پرسیده است. چنانکه از فلسفه سنت‌های تاریخی و مصادیق آن نیز سؤال می‌کند. برای او نقش انسان و نقش آسمان و نبوت نیز در سنت‌های تاریخی مورد سؤال است. افزون بر این برخی سؤال‌‌های وی برآمده از پیشینه شناسی است.

مؤلفه‌‌های طرح سؤال در بیانات شهید صدر به شرح ذیل است:

مؤلفه‌‌های فرایند طرح سؤال[1]

از ثبوت شیء

از چیستی شیء

از چگونگی

از فلسفه شیء

از مصادیق

از نقش انسان

از نقش آسمانی و نبوت درباره آن

چهارم فرایند استنطاق قرآن کریم

شهید صدر پس از مطالعات پیشینی درباره مسئله بازگشت به قرآن کریم را توصیه و با الهام از سخن امیر المؤمنین (کلینی، ۱۳۶۵: ۱۵۵/۱) بر استنطاق قرآن کریم تأکید می‌‌کند. در دیدگاه وی استئنطاق قرآن کریم همان مصداق تفسیر به روش موضوعی است.

مؤلفه‌‌های فرایند استنطاق

برخی مؤلفه‌‌های استنطاق قرآن کریم نقش عمومی و مقدمی دارند؛ بدین معنی که هر مفسر نیازمند تأمین آنها پیش از ورود به تفسیر خواهد بود. شهید صدر در بیان شرط چهارم برای مفسر می‌گوید لازم است مفسر روشی فراگیر در تفسیر داشته باشد که در آن به گونه‌‌‌‌های اجتهادی روش خود در برداشت از قرآن آنچه برای اثبات مطالب خود به کار می‌‌گیرد میزان تکیه بر ظهور الفاظ قرآن و سنت بر خبر واحد و بر قرائن عقلیه در تفسیر قرآن را مشخص سازد؛ چرا که هر یک از امور یادشده محل اختلاف علمی است و دیدگاه‌‌های متعددی درباره آنها وجود دارد. از این رو پرداختن به تفسیر، بدون تحقیق دقیق درباره اختلاف دیدگاه درباره آنها ممکن نیست. همان (۳۱۳) برخی دیگر از مؤلفه‌‌ها معطوف به خود عملیات استنطاق است. استفهام و دریافت پاسخ از قرآن و نیز دستیابی به مدلولات تفصیلی قرآنی مربوط به مسئله در زمره مؤلفه‌‌های خود عملیات استنطاق است. برخی دیگر از مؤلفه‌‌ها نیز بر ویژگی استنطاق دلالت دارند. مؤلفه‌‌های «اجتهاد» و «نوآوری» از آن جمله است. با توجه به آنچه گذشت مؤلفه‌‌های فرایند استنطاق قرآن کریم در بیانات شهید صدر به شرح ذیل است:

استنطاق قرآن کریم

تبیین علمی روش برداشت از قرآن

استفهام و دریافت پاسخ از قرآن

دستیابی به مدلولات تفصیلی قرآنی مربوط به مسئله

اجتهاد

نو آفرینی

پنجم فرایند مقایسه (مطالعات مقارن)

خدای تعالی بشر را به گونه‌‌‌‌های آفریده است که می‌کوشد برای چیستی و چرایی هر پدیده تبیینی قابل قبول دست و پا کنند. کنجکاوی خلاقیت ذهنی و مشاهده برخی عوامل و مواقع متغیر‌های مستقل. و نیز برخی آثار و پیامد‌های متغیر‌های وابسته. پدیده‌‌هایی را که به هر شکل ادراک می‌کند زمینه تبیین‌هایی را برای وی فراهم می‌‌کند بنابراین تاریخ تبیین‌‌های بشری درباره مسائل و پدیده‌‌ها با تاریخ پیدایش انسان همراه است. پیش از این اشاره شده که ابلیس با ارائه تبیینی اغواکننده سبب شد آدم نهی از نزدیک شدن به شجره ممنوعه را نادیده انگارد تبیین‌‌های آنان از پدیده‌‌های هستی خواه آنها که خود آنها را سامان می‌داد با از موجودات دیگر تلقی می‌کرد روزبه روز با تحقیق و پژوهش و نیز با ثبت و تدوین گسترده تر و پیش رفته تر شده است.

شماری از نظریات درباره تاریخ و اجتماع انسانی به وسیله دانشمندان جامعه شناس تبیین شده است. نظریه سوسیالیسم مارکس، نظریه لیبرالیسم جان لاک و شماری دیگر از فیلسوفان غربی نظریه قدرت فوکو، و مانند آن در زمره نظریاتی است که گستره وسیعی از جهان را تحت تأثیر قرار داده‌اند. نظریاتی مانند طبقه بندی نیاز‌های مازلو نیز اگرچه خاستگاهی روان شناختی دارد ولی پای خود را به عرصه‌‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی اقتصادی و مدیریت کشیده است. این نظریات صرفاً در مرحله تبیین باقی نمی‌‌‌ماند، بلکه مشحون از توصیه‌‌های ایدئولوژیک و گزاره‌‌های دستوری است که تغییرات وسیعی را در نگرش و رفتار پیروان خود رقم می‌زند. برخی از مبانی و نیز دستور‌های برآمده از این نظریات در تضاد آشکار با تعالیم الهی است.

شهید صدر کوشید با تأکید بر دستیابی به نظریه‌‌های قرآن بنیان در مقابل نظریه‌‌های دیگر مکاتب عرصه جدیدی فراوری پژوهشگران قرآنی بگشاید. او به این منظور، تفسیر به روش موضوعی را منحصر در نظریه پردازی ساخت به اعتقاد او قرآن کریم مشتمل بر نظریاتی است که روابط میان پدیده‌‌ها را بیان می‌کند به ویژه در قرآن نظریاتی مربوط به نقش آفرینی اراده و اختیار انسان در اجتماع و تاریخ وجود دارد چنانکه وی در پاسخ به اشکال مربوط به وجود سنت‌های تاریخی در قرآن وجود سنت‌های تاریخی در قرآن کریم را اثبات می‌کند.

تفسیر به روش موضوعی آن گونه که شهید بیان می‌کند نیازمند استنطاق قرآن کریم است. مسائلی که بشر پیش از این برای حل آنها اقدام کرده و نظریاتی را سامان داده است. مفسر موضوعی نمی‌‌تواند و نباید این نظریات را نادیده بگیرد. او این نظریات را به درستی فهم کرده و آنها را به قرآن کریم ارائه می‌کند تا با مقایسه نتایج مطالعات قرآنی، به داوری بپردازد مقایسه نتایج به دست آمده از تفسیر اجتهادی قرآن کریم، با داده‌‌های بشری در همه لایه‌‌های نظری و کاربردی آن نشان خواهد داد کدام داده بشری پذیرفتنی و کدام یک غیر قابل قبول است و باید کنار گذاشته با اصلاح شود.

شهید صدر تأکید می‌‌کند که وظیفه مفسر در تفسیر موضوعی آن است که به طور دائم و در همه مراحل و همه زمانها، همه می‌راث بشری را که در آن زندگی می‌‌کند، افکار زمان خود و همه آنچه را که در تجربه بشری خود آموخته در بر گرفته و آنها را به پیشگاه قرآن بیاورد.

کتابی که هیچ باطلی از فرارو و پشت سر به او راه ندارد تا بر اساس میزان فهمی که برای مفسر میسر می‌‌شود درباره این دستاوردها داوری کند تا در نور قرآن آن را بررسی کند تا از خلال مجموعه آیات قرآن کریم آن را وارسی و وضعیت آن را روشن کنند.

مؤلفه‌‌های فرایند مقایس

مؤلفه‌‌های فرایند مقایسه در بیانات شهید صدر عبارت است از:

مقایسه (مطالعات مقارن)

دستیابی به دستاورد‌های بشری درباره موضوع

مقایسه دستاورد‌های بشری با نتایج قرآنی

مقایسه اهداف

مقایسه مبانی

ششم فرایند نظریه پردازی

شهید صدر دستیابی به نظریات قرآن بنیان را ضرورتی اساسی و فرض بی نیازی از آن را ناممکن می‌داند و از تبیین و تأکید بر تفسیر به روش موضوعی، دستیابی به نظریه‌‌های قرآن در همه عرصه‌‌های زندگی را انتظار دارد. طبعاً او به رغم تأکید فراوان بر نظریه پردازی و اشاره به جوانب آن – چنانکه در دیگر عوامل فرایندی تفسیر به روش موضوعی گذشت – مؤلفه‌‌های آن را به طور منظم و در یک جا بیان نکرده است. با این وصف می‌توان مؤلفه‌‌های بادشده را از بیانات ایشان استخراج کرد. خواه بیاناتی که در مقام تبیین روش تفسیر موضوعی آورده با بیاناتی که در ضمن اجرای روش ارائه کرده است. افزون بر این می‌توان از مقالات و نوشتارهایی درباره دیدگاه‌‌های قرآنی وی در مجموعه المدرسه القرآنیه درج شده برخی از این مؤلفه‌‌ها را یافت. به علت اهمیت این فرایند، مؤلفه‌‌های آن به طور مشخص و با تفصیل نسبتاً بیشتری توضیح داده می‌‌شود.

دستیابی به اصطلاحات خاص قرآن درباره مسئله

او در دستیابی به اصطلاحات خاص قرآن درباره این مسئله اسلام را از دیگر مکاتب ممتاز می‌‌کند. این اصطلاحات نشانه‌‌هایی هستند که فرهنگ اسلامی را از دیگر فرهنگ‌ها جدا می‌‌کند. این اصطلاحات کلید واژه مفاهیم اصلی در تبیین نظریه خواهند بود. با این وصف در میان اصطلاحات و مفاهیم باد شده انتزاعی ترین و شامل ترین آنها را باید یافت. با یافتن انتزاعی ترین مفهوم می‌توان دیگر مفاهیم را ذیل آن سامان داد. طبعاً دستیابی به این اصطلاحات و تنقیح دقیق معانی آنها با داده‌‌های قرآنی اولین مؤلفه در فرایند نظریه پردازی قرآن بنیان است.

دستیابی به شامل ترین مفاهیم

دستیابی به شامل ترین مفاهیم در بیانات روش شناسی شهید صدر دیده نمی‌‌‌شود؛ ولی با بررسی برخی مقالات و آثار دیگر وی نظیر مقاله “عمل صالح در قرآن” و کتاب اقتصادنا می‌‌توان به مولفه‌ای رسید که آن را دستیابی به شامل ترین مفاهیم می‌‌نامیم. مقاله یادشده درصدد بیان دیدگاه قرآن درباره عمل صالح و مقایسه آن با عمل در کمونیسم و سرمایه داری است. او بر این اعتقاد است که قرآن کریم به جنبه اقتصادی عمل در اسلام نمی‌‌‌پردازد بلکه مقیاسی برای عمل به کار می‌برد که برتر و بالاتر و با شمول بیشتر و عام تر است؛ سپس آنها را مفاهیم اخلاقی می‌نامد. مفاهیمی که اهداف فراگیر مذهب آنها را تعریف و نقش آنها را مشخص می‌‌سازد؛ بنابراین او از آنچه مقیاس نامیده مفاهیم را مراد کرده است. طبعاً مفاهیمی که بیشترین شمول را دارند، از میان اصطلاحات خاص قرآن برگزیده می‌شوند. شامل ترین مفاهیم اصلی ترین آن است؛ بنابراین، نظریه پرداز نخست به اصلی ترین مفهوم دست می‌‌یابد؛ سپس دیگر مفاهیم را ذیل آن چنانکه در اقتصادنا می‌گوید شکی نیست که برگزیدن راهی معین برای تنظیم زندگی سامان می‌دهد تا به عناصر اساسی نظریه اسلام برسد.

چنانکه در اقتصادنا می‌گوید: شکی نیست که برگزیدن راهی معین با سرشتی اخلاقی علمی با غیر آن استوار است. این افکار و مفاهیم پایه‌‌های فکری مکتب اقتصادی را که بر آنها استوار است شکل می‌دهند. زمانی که مکتبی اقتصادی بررسی می‌‌شود، لازم است. از جهتی روش آن مکتب در تنظیم زندگی اقتصادی بررسی شود و از جهتی دیگر پایه‌‌ها یعنی ایده‌‌ها و مفاهیمی که مکتب بر آن استوار است بررسی شود، برای مثال هرگاه مکتب سرمایه داری معتقد به آزادی اقتصادی را بررسی کنیم، لازم است ایده‌‌ها و مفاهیم اساسی آن‌را که تقدیس آزادی به وسیله سرمایه داری و گرایش به آن است، بررسی کنیم. (صدر١٤٢٤ ق (٣٨) او در همین کتاب عنصر دوم از عناصر سه گانه شکل گیری سرزمین جامعه اسلامی و مکتب اجتماعی اسلام را مفاهیمی می‌داند که نظرات اسلام در تفسیر اشیاء را بر اساس دیدگاه‌‌های فراگیری که در عقیده تبلور یافته منعکس می‌کند. او در توضیح کارکرد این مفاهیم می‌‌افزاید مفهوم – با این وصف که دیدگاهی اسلامی از واقعیتی معین‌‌‌‌اند‌‌‌‌‌‌. در درون مسلمان ادراکی خاص درباره واقعیت می‌دمد و جهت گیری عاطفی او نسبت به آن را مشخص می‌‌سازد؛ بنابراین عواطف اسلامی برخاسته از مفاهیم اسلامی است. مفاهیم اسلامی به نوبه خود در پرتو عقیده اساسی اسلام قرار می‌گیرند. لازم است در این باره «تقوا» را به طور مثال یادآور شویم در سایه اعتقاد به توحید مفهوم اسلامی تقوا ایجاد می‌‌شود که می‌‌گوید: تقرا میزان کرامت و برتری میان افراد است؛ سپس از مفهوم تقوا عاطف‌های اسلامی نسبت به تقرا و متقیان ایجاد می‌شود که عاطفه تعظیم و احترام است. هدفم از این دو بیان نسبتاً طولانی آن است که نشان دهم اولاً شهید صدر بر استخراج مفاهیم اساسی تأکید دارد؛ بنابراین یکی از مؤلفه‌‌های فرایند نظریه پردازی قرآن بنیان است؛ ثانیاً مفاهیم اساسی در بالاترین سطحانتزاعی بودن اند؛ چرا که با اهداف هماهنگ‌‌‌‌اند همواره اهداف کلی در قالب انتزاعی ترین مفاهیم بیان می‌شوند ثالثاً: مفاهیم مبادی تصوریه‌‌‌‌اند رابعاً خاستگاه مفاهیم مبانی اعتقادی است و به مثابه متغیر‌های مستقل بر حیطه عاطفی نگرش انسان اثر گذارند.[2]

ترکیب و مقارنه (تطبیق) میان مدلول‌ها

در دیدگاه شهید صدر یکی از اقدامات مفسر موضوعی برای استخراج نظریه ترکیب و مقارنه میان مدلول‌های قرآنی است. او معتقد است برای فهم قرآن کریم نمی‌‌‌توان به یک جمله با قطع‌های از قرآن بسنده کرد بلکه در اغلب موارد، فهم قطعات و جملات قرآن کریم نیازمند مقارنه آن با دیگر جملات و قطعاتی که در قرآن کریم آمده است. چنانکه نیازمند تعیین شرایط و اوضاع و احوال جملات و قطعات یاد‌شده است. او این بررسی تطبیقی را مستلزم برخورداری از قریحه و شرایط فکری خاصی می‌داند که فراتر از فهم ساده لغوی است. به این ترتیب ترکیب و تطبیق میان نتایجی که در استنطاق قرآن کریم و در بررسی گزاره‌‌های قرآنی به دست آمده یکی از مؤلفه‌‌های فرایند نظریه پردازی قرآن میان خواهد بود.

کشف ارتباط میان مدلول‌های قرآنی

شهید صدر در تفسیر به روش موضوعی از کشف ارتباط و پیوند میان معلومات قرآنی سخن می‌‌گوید. ترکیب و ارتباطی که می‌توان با استفاده از آنها به مجموع و مرکب نظری دست یافت و بر اساس آن نظریه قرآن در عرصه‌‌های گوناگون را ارائه کرد.

او تأکید می‌کند که مفسر موضوعی می‌کوشد تا مدلول‌های تفصیلی به دست آورده از قرآن را ترکیب کند و وجوه ارتباط میان آنها را به دست آورد؛ بنابراین تبیین ارتباط میان مدلول‌های قرآنی یکی از مؤلفه‌‌های نظریه پردازی قرآن بنیان است که می‌توان آن را پس از مؤلفه دستیابی به شامل ترین مفهوم در نظر گرفت. بدیهی است مدلول‌های تفصیلی پس از مراجعه به قرآن و استنطاق آن و بررسی و تحلیل گزاره‌‌های قرآنی به دست می‌‌آید.

قرار دادن مدلول‌ها در جای مناسب

شهید صدر تصریح می‌کند که مفسر موضوعی پس از دستیابی به ارتباط میان مدلول‌ها آنها را در جای مناسب درج می‌کند. او آنچه را که در این جانمایی به دست می‌‌آید، همان چیزی می‌داند که نظریه نامید می‌شود. البته مراد از این جانمایی غیر از تدوین مصطلح یعنی نگارش و ثبت دستاوردهاست که برای آن تعبیر تسجیل به کار می‌رود. مراد وی از مدلول نتایج به دست آمده از بررسی و تحلیل آیات مربوط به مسئله است؛ زیرا نتایج بررسی متن چیزی جز بررسی دلالتها نیست و آنچه به دست می‌‌آید مدلول‌هایی‌‌‌‌اند که طبعاً پراکنده و متناثرند. لازم است این نتایج دسته بندی و بر اساس ساختاری مشخص یا ذیل پرسش‌‌ها و فرضیه‌‌ها گردآوری شوند تا بتوان از مجموع آنها به نتایج کلی رسید.

ایجاد وحدت میان مدلول‌ها

افزون بر گردآوری مدلول‌ها با نتایج بررسی و تحلیل آیات در ذیل سؤالها و فرضیه‌‌ها لازم است. شهید صدر برای این مهم تعبیر ایجاد وحدت میان مدلولات آبات ضمن یک مرکب نظری را به کار برده است. وی از ایجاد وحدت سازمان دهی و ساختاردهی میان نتایج به دست آمده از قرآن را مراد می‌کنند. طبعاً برخی از نتایج به دست آمده در زمره مبانی برخی در زمره بناها و برخی در زمره گزاره‌‌های دستوری خواهد بود. در هر یک از موارد بادشده، برخی مطالب با یکدیگر ارتباط بیشتری دارند که لازم است این مباحث در کنار یکدیگر قرار گیرند. تفاوت مؤلفه قرار دادن مدلول‌های در جای مناسب با اتحاد میان مدلول‌ها در آن است که در اولی صرفاً مطالب ذیل سؤالها با فرضیه‌‌ها دسته بندی شوند؛ ولی در مرحله اتحاد میان مدلول‌ها کوشش می‌شود همه دسته‌‌های مطالب به دست آمده با یکدیگر هماهنگ شوند به گونه‌‌‌‌های که همه آنها اعضای پیکری واحد را شکل دهنده پیکری از معانی و مطالب که همه ابعاد نظریه را تبیین می‌کنند چنانکه وی در مبحث سنت‌های تاریخی مدلول‌های قرآنی را ذیل سؤالها گرد آورده و سپس آنها را به گونه‌‌‌‌های ساختاردهی کرده است که با پایان یافتن هر مطلب بحث در باره مطلب دیگری آغاز می‌‌شود.

به این ترتیب، میان مباحث نوعی وحدت و یکپارچگی ایجاد کرده است.

دستیابی به مرکب نظری (نظریه)

سرانجام نوبت به آخرین مرحله عملیاتی در تفسیر به روش موضوعی یعنی خود نظریه می‌‌رسد. شهید صدر معتقد است ایجاد وحدت میان مدلول‌های آیات، زمینه را برای استخراج نظریه قرآن بنیان فراهم می‌کند. او ضروری بودن دستیابی به نظریه، اساسی بودن نظریه مرتبط بودن نظریه با تصورات اصلی شمول و فراگیری نظریه و ناظر بودن بر چالش‌‌های اعتقادی اجتماعی با هستی را یادآور شده است.

مؤلفه‌‌های نظریه پردازی

نظریه پردازی

دستیابی به اصطلاحات خاص قرآن درباره مسئله

دستیابی به شامل ترین مفاهیم

ترکیب و مقارنه میان مدلول‌ها

کشف ارتباط میان مدلول‌های قرآنی

جانمایی مدلول‌ها

ایجاد وحدت میان مدلول‌ها

دستیابی به مرکب نظریی (نظریه)

هفتم تدوین

مؤلفه‌‌های تدوین

شهید صدر به گونه‌‌‌‌های نه چندان مستقیم به تدوین اشاره کرده است. سخن او درباره تدوین به معنی ثبت اطلاعات آنجاست که در مقام مقایسه رفتار مفسر به روش موضوعی با مفسر به روش ترتیبی می‌‌گوید. مفسر موضوعی نسبت به متن قرآن صرفاً نقش شنونده و ثبت کننده اطلاعات را برای خود برنمی‌گزیند.

تدوین جزئی از تفسیر به معنی فهم قرآن با نظریه پردازی به معنی یکپارچه سازی مدلول‌های استخراج شده درباره یک مسئله نیست با این وصف یکی از اقدامات لازم در تفسیر و نظریه پردازی است. اساساً تا در حین تفسیر و نیز در فرجام آن یافته‌‌ها ثبت نشود، ضمانتی برای انتقال آن به جامعه علمی و مخاطبان وجود ندارد. بیان شهید صدر در این باره صرفاً در حد اشاره است. تدوینی که او اشاره دارد، تدوین به معنی ثبت اطلاعات یافته‌‌های قرآنی است.

تدوین هم به معنی ثبت اطلاعات و هم به معنی تنظیم و ترتیب آنها، فرایندی نیست که پس از دیگر عوامل فرایندی قرار گیرد بلکه معمولا در همه مراحل تفسیر انجام می‌‌شود. از این رو اگر بخواهیم برای تدوین مؤلفه‌‌هایی را در بیانات شهید صدر بیابیم، باید همه عوامل فرایندی و مؤلفه‌‌های آنها را برای تدوین در نظر بگیریم.

[1] “لا جلوس المستفهم” این صفت سلبی برای مفسر ترتیبی آمده است که نشان می‌‌دهد جلوس مفسر به روش موضوعی در مقابل قرآن بر خلاف مفسر موضوعی”جلوس المستفهم است”

[2] افزون بر اثرگذاری مفاهیم بر حیطه نگرش انسان، بر حیطه رفتاری نیز اثر گذارند. چنانکه در جای خود درباره استخراج متغیر‌های مستقل و وابسته پدیده مورد نظر در نظریه پردازی که یکی از مولفه‌‌های مهم در فرایند استنطاق قرآن کریم است، بحث خواهیم کرد.