چکیده: نوشتار پیشرو تلاشی است برای واکاوی بخش ناشناخته اندیشههای شهید صدر در حوزه مباحث اجتماعی و معرفی کتاب ارزشمند «مجتمعنا فی فکر و تراث الشهید السید محمد باقر الصدر» اثر سید منذر حکیم. در حالی که آثار مشهوری چون «اقتصادنا» و «فلسفتنا» جایگاه خود را یافتهاند، این کتاب سعی دارد حلقه مفقوده منظومه فکری شهید صدر را با استخراج نظریات ایشان بازسازی کند. مقاله حاضر به بررسی ساختار، محتوا و اهمیت این اثر در تکمیل نظریه اجتماعی اسلام از دیدگاه شهید صدر میپردازد.
نویسنده: سید محمدحسن حکیم
منبع: کتاب ماه دین، اردیبهشت 1391، شماره175، ص 31تا35.
تاریخ اندیشه دینی با تمام فراز و نشیبهایش همواره مرهون تلاشهای اندیشمندان فرهیخته و مبتکری استکه منبع تحول و نقطهی عطفی برای اندیشههای گوناگون بودهاند و استمرار حرکت علمی را در ساحت اندیشهای دین پایدار نمودهاند. حوزههای قرآنی و حدیثی و فقهی تا حوزههای تفسیر و فلسفه و کلام و عرفان و…همواره نام اندیشمندانی را بر تارک خود مینمایاند که حیات اندیشه را رونق تازهای دادهاند، بزرگانی چون: فارابی، بوعلی، صدرای شیرازی، شیخ طوسی، علامه حلی، شهیدین، شیخ انصاری، علامه طباطبایی، امام خمینی و…
شهید بزرگوار سید محمد باقر صدر به حق یکی از این معدود اندیشمندان تاریخ اندیشه دینی است، که طراوت و شادابی حوزه اندیشهای دینی و عرصه پایانناپذیر تفکر دینی را در دوران معاصر با نگاه عمیق و اندیشه بلند خود به تصویر کشید. این حقیقت در آثار فاخر و اندیشه رایج او به خوبی نمایان است. نگاشتههایی که امروزه بحثهای معاصر اندیشه دین را پیجویی و بالاتر از آن پیریزی نموده است.
امروه کمتر محفل اندیشهای و علمی است که در ساحتهای گوناگون اندیشه دینی به طرح نظر و بحث علمی بپردازد و نیاز به بحثهای دقیق و فنی این شهید بزرگوار پیدا نکند. آثار فاخری چون فلسفتنا، دروس فی علم الأصول، اقتصادنا، المدرسة القرآنیة، المدرسة الإسلامیة، الإسلام یقود الحیاة، و…
به عنوان نمونه میتوان به کتاب اقتصادنا اشاره نمود که در حوزه اندیشه اقتصادی اسلام به بررسی: مبانی و پایههای اقتصاد اسلامی، چگونگی کشف اندیشههای اقتصادی اسلام از منابع اصیل دین، راهکارهای اسلامی برای حل مسائل اقتصادی و… میپردازد، که در نوع خود بینظیربوده و از ابتکارات این شهید بزرگوار میباشد. این کتاب و این اندیشه امروزه به عنوان پایه اقتصاد اسلامی در مراکز علمی و دانشگاهی پذیرفته شده و در مجامع علمی مطرح است. همچنین است نوآوریهای ایشان در باب اندیشههای اصولی که امروزه در حوزههای علمیه رواج بسیار یافته است، و از این قبیل است مبانی اندیشه قرآنی و دیگر نوپردازیهای این علامه شهید که بسیارند و از موضوع این مقاله و ظرفیت آن فراتر.
آنچه این مقاله درصدد معرفی آن است بخش ناشناختهای از اندیشههای آیتاللّه سید محمد باقر صدر است، که تا به امروز (هرچند که سه دهه است از حیات پربارش میگذرد) مورد دقت قرار نگرفته و یا کمتر در معرض بحث و کنکاش علمی بوده است. اثری که همین روزها برای اولین بار و در کتاب ارزشمند مجتمعنا فی فکر و تراث الشهید السید محمدباقر الصدر نگاشتهی اندیشمند فرزانه و محقق توانا جناب استاد سید منذر حکیم به تصویر کشیده شده است. در حقیقت میخواهیم به بهانه این کتاب، اندیشههای اجتماعی یکی از بزرگترین متفکران معاصر حوزه دین، یعنی شهید والامقام سید محمدباقر صدر را مروری کرده و با نکاتی پیرامون این اثر آشنا شویم.
استاد سید منذر حکیم از شاگردان استاد معظم شهید سید محمد باقر صدر بوده و سالهای بسیاری را به واسطه مقالات و کتابهای خود به پیجویی و بررسی اندیشههای استادش و یافتن راهکارهای جدید در پرتو اندیشههای ایشان گذرانده است، وی در توصیف نوع ارتباط علمی خود با این شهید فرزانه اینگونه میگوید:
«حدود سال 1350ق پیش از آنکه افتخار شاگردی در محضر درس علامه شهید سید محمد باقر صدر را داشته باشم در نجف اشرف با نوشتهها و شاگردان ایشان آشنا شدم و در مجالس ویژه و خارج از درس ایشان حاضر شده و سپس درسالهای 51 تا 53 به طور مستقیم از درس خارج فقه و اصول ایشان بهرهمند شدم و پس از آن تاکنون با نوشتههای معظمله دمساز بوده و شیفته افکار، نظریات و روش ایشان هستم».
سید منذر حکیم در کتاب مجتمعنا به پیجویی حلقه مفقوده اندیشههای شهید صدر میپردازد و آن حقیقتی را به تصویر میکشد که شاهراه ارتباطی تمامی اندیشههای شهید صدر است و مبانی اندیشهای او در کتابهای فلسفتنا، اقتصادنا، و نوع رابطه اندیشههای گوناگون حوزه دین برای ایجاد مجموعهای سالم و متکامل در پرتو اندیشه دینی و مبانی قرآنی را تبیین مینماید. اثری که شهید صدر آرزوی تحقق آن را داشته و همواره در افسوس تأخیر و به نتیجه نرسیدن این اثر میفرمود: «مجتمعنا منع من مجتمعنا»[1] «جامعهی ما(یعنی فضاهای اجتماعی و شرایط سیاسی و اجتماعی آن روز عراق)مانع از آن شد که کتاب مجتمعنا به ثمر برسد».
علامه سید محمد باقر صدر بهترین راه دستیابی به پاسخهای صحیح مسائل روز را اتکای به قرآن کریم میداند، از این روی به بررسی دقیق راههای کشف نظریات متناسب با زمان از کتاب شریف الهی میپردازد و با نگاه دقیق و روشمند خود تلاش میکند تا از درون قرآن کریم به بررسی مشکلات معاصر انسان بپردازد و راه حل صحیح و واقعی برای نجات انسان معاصر ارائه نماید. آیتاللّه صدر با نگاهی عمیق و به دور از تعصبات نابجای مذهبی با مبنایی استوار قرآن کریم را که کتاب حیات انسان و نقطه اصیل و حد مشترک تمامی مسلمانان است محور کار خود قرار داده و نظریات اسلامی و نظامهای فکری اسلام را برای مسلمان معاصر به تصویر میکشد.
شاید بتوان گفت آنچه کار شهید صدر را از کارهای رایج و تکراری متمایز مینماید-پس از اتکای به قرآن و نگاه فرامذهبی-نگاه روشمند او به مباحث، و روشهای استوار و بیاشکال او در کشف و ارائه اندیشههای دینی از قرآن کریم است، که خود به تنهایی نقطه عطفی در تاریخ اندیشه دینی به حساب میآید و فضاهای بینهایتی را برای محققان حوزه دین بازگشایی مینماید، عرصههایی که شاید پیش از این شهید فرزانه و تلاشهای خستگیناپذیر او بسیار دور و دست نایافتنی مینمود. وی بر پایه همین نگاه روشمند به اکتشاف نظریات مورد نیاز در فضای معاصر انسانی ما میپردازد و مباحثی چون اقتصادنا و فلسفتنا را از درون اصیلترین منبع دینی یعنی قرآن کریم استخراج و استنباط مینماید و به جامعه انسانی تقدیم میدارد.
اما حقیقت آن است که هرکس اندک آشنایی با حوزههای اندیشه انسانی و مبانی نظریات معاصر داشته باشد به خوبی این نکته را درک میکند که اساس و پایه حقیقی برای نظریات اقتصادی و بستر مناسب تحقق یک نظام اقتصادی با اندیشهای کارآمد، مبتنی بر نظریهای استوار در حوزه مباحث اجتماعی است. به بیان دیگر تا فضا و بستر مناسب اجتماعی موجود نباشد و مبانی اندیشهای یک مجتمع انسانی شکل نگیرد سخن از ساختارهای اقتصادی شایسته، شاید چندان صحیح به نظر نرسد. این حقیقتی است که علامه صدر خود به آن اشراف داشته و متذکر آن شدهاست، چنان که پایههای اندیشه اجتماعی خود را در بسیاری از آثار خویش طرح نموده و به تبیین بسیاری از آنها پرداختهاست. اما چرایی تقدم مباحث اقتصادی در ارائه به مجامع اندیشهای بر مباحث اجتماعی مسئلهای است که سید منذرحکیم به پیجویی آن پرداخته و این گونه تبیین مینماید: «شهید صدر بحثهای اقتصادی خود را که با عنوان اقتصادنا ارائه شد، بر بحثهای اجتماعی و کتاب مجتمعنا مقدم نمود در حالی که به طور منطقی بحثهای اقتصادی در حقیقت یکی از فروغ نظریه اجتماعی ایشان است، درباب چرایی این تقدیم با توجه به مطالعاتی که داشتم میتوان گفت: دلیل تقدیم اقتصادنا بر مجتمعنا حساسیت اوضاع سیاسی عراق در آن زمان و ورود اندیشههای مارکسیستی در درونمایه نظام سیاسی اقتصادی عراق بود، در چنین فضایی شهید صدر تلاش نمود تا هم عظمت اسلام را به عنوان جامعترین ادیان نمایان سازد و هم در مقابل شبهات و هجمههای مارکسیستی پاسخگوی نیازهای فکری جامعه اسلامی آن زمان باشد، مؤید این مطلب مباحث جلد اول کتاب اقتصادنا است که در حقیقت خمیرمایهای اجتماعی با رویکردی اقتصادی است».
بنابراین در حقیقت مبانی و مباحث اندیشه اجتماعی اسلام بر پایه قرآن کریم نزد شهید صدر و در اندیشه او بر اساس سیر منطقی آن پیش از مباحث اقتصادنا شکل گرفته و منسجم گردیده است، اما به دلیل شرایط اجتماعی خاص انتشار آن به تأخیر افتاده است. تأخیری که منجر به عدم ارائه این اثر و عدم انتشار آن تا پایان حیات کوتاه اما پر برکت این شهید عالی مقام گردید. براین پایه دور از ذهن نیست اگر بگوییم مجموعه منسجمی از اندیشههای اجتماعی شهید صدر نه در زمان حیاتش و نه بعد از شهادت او منتشر نگردیده است، و همین امر سید منذر حکیم را به تحقیق و کنکاش پیرامون این مباحث برانگیخته تا این بخش از آثار استاد شهیدش را که پنهان مانده و در آثار او مورد کمتوجهی و تغافل بسیاری از اندیشمندان قرار گرفته است را نمایان ساخته و به پیجویان اندیشههای او ارائه نماید. ایشان سالهای بسیاری را برای بازشناسی و پیجویی مباحث اجتماعی استاد شهید، و الگوبرداری از نوع عملکرد و کشف روش شهید صدر در طرح مباحث، خصوصا مباحث اجتماعی صرف نموده و به حق ازعهده این مهم برآمده است.
کتاب مجتمعنا از چند منظر مهم و اساسی دارای اهمیت بوده و در آن نکات بسیار مهمی وجود دارد که در خور دقت وشایسته تأمل عمیق است:
1. یکی از مهمترین نکاتی که در این تحقیق ارزشمند در نهایت امانت صورت گرفته، بازخوانی ایدههای قرآنی شهید صدر در حوزه مباحث اجتماعی است. بحثهای پایهای و سؤالات اساسی مانند:
چیستی جامعه مطلوب انسانی از نگاه اسلام؛ اصول و پایههای چنین جامعهای؛ نظریه مبنا در این باب؛ اهداف و دورنمای چنین جامعهای؛ راههای علمی و عملی برای رسیدن به یک جامعه انسانی مبتنی بر اصول اسلامی؛ و… و بسیاری از سؤالات اساسی دیگر که در آثار شهید صدر فراوان به آنها پرداخته شده است.
اصل ایده اجتماعی آیتالله شهید صدر در کتاب فلسفتنا و همچنین جزوههای الاسلام یقود الحیاة که ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به حضرت امام خمینی(قدس سره) تقدیم نمودند.
مبانی اندیشهای ایشان در باب جامعه قرآنی که در کتاب المدرسة القرآنیة نظریهپردازی آن طراحی و ارائه شده است. و بسیاری مباحث دیگر…
تمامی این مباحث و پیشفرضهای بسیار دیگر که در آثار شهید صدر موجود است در این کتاب مورد بازخوانی جدی قرار گرفته است.
2. دومین ویژگی ممتاز این تالیف: کشف مبنا و شکل مطلوب برای ارائه مباحث اجتماعی قرآن از دیدگاه شهید صدر است. در این باب مؤلف کتاب با بررسیهای گسترده خویش به این اعتقاد رسیده است که:«شهید صدر پایههای ایده مجتمعنا را بر بحثهای مطرح شده در دروس ویژهای که بعدها با نام المدرسة القرآنیة معروف شد و همچنین جزوههای الإسلام یقودالحیاة قرار داده که از لحاظ مفهومی به بحثهای ویژه جامعه قرآنی بسیار نزدیک است».
این امر شاید یکی از مهمترین نکات درخورتأمل است چرا که کشف مبنای علمی در چند اثر پراکنده در مجموعههای گوناگون کاری بس دشوار و تلاشی فاخر است که نه تنها خود اثر را ساماندهی مینماید بلکه فضای نقد و بررسی علمی را پیرامون یک اندیشه جهت داده و به سر منزل مقصود هدایت مینماید. بر همین اساس مؤلف محترم درکتاب مجتمعنا مبنای بحث را بر این مجموعه بنا نهاده است.
3. سومین خصوصیت مهم این اثر استقراء تام مباحث اجتماعی در آثار شهید صدر است.
نگاه جامع و دقیق مؤلف در تجمع تمامی مباحث مرتبط به اندیشه اجتماعی در همه آثار علامه شهید صدرشایسته تقدیر است، به حق میتوان گفت مؤلف توانای مجتمعنا از کوچکترین مطالب مرتبط با بحث نیز دریغ ننموده و هر آنچه را به هر نحو ممکن به اندیشه اجتماعی شهید صدر ارتباط داشته در این مجموعه جمعآوری نموده است.
4. آخرین نکته که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و بیانگر توانمندی مؤلف کتاب است، قالب و ساختار کلان کتاب مجتمعنا است. سید منذر حکیم در این اثر به الهامگیری از روش استادش علامه شهید صدر در دو کتاب فلسفتنا و اقتصادنا دست زده و تلاش نموده است تا نظام طرح مباحث اجتماعی را به فضای بحث شهید صدر و مبانی او در طرح و ارائه مباحث اندیشهای اسلام در این دو کتاب نزدیک نموده و به جای استادش بنگارد.
کتاب مجتمعنا فی فکر و تراث الشهید السید محمد باقرالصدر که حاصل تلاش منذر حکیم است و در شش بخش شکل گرفته است:
مقدمات کتاب: که در دو بخش سامان یافته است: آشنایی با زندگینامه علامه شهید سید محمد باقر در تبیین ضرورت و اهمیت بحث از جامعه انسانی در پرتو قرآن و سنت.
بخش اول: مباحث پایهای ذیل در آن طرح شده است: -بازشناسی مفاهیم و اصطلاحات: که در آن به بررسی مفهوم مجتمع و تعریف آن نزد اندیشمندان اسلامی و دانشمندان علوم اجتماعی میپردازد و در نهایت به تبیین مفهوم مجتمع و مصطلحات پیرامون آن در نظر شهید صدر میپردازد.
-بررسی راههای کشف نظریه اجتماعی در نگاه شهیدصدر- تاریخچه بحث مجتمعنا و سیر تحولات این بحث در مجموعه آثار شهید صدر
بخش دوم: به بررسی جایگاه مجتمع و مباحث اجتماعی در میان جامعه بشری و سابقه انسانها و خصوصا انسان معاصر در تعامل با مسائل و مشاکل اجتماعی و یافتن راههای برونرفت از مشکلات اجتماعی میپردازد.
در این بخش راهحلهای چهارگانهای برای مشکلات اجتماعی انسان طرح گردیده و مورد بحث و نقد قرار گرفته و میزان کارآمدی و چرایی ناکارآمدی هر یک به دقت مورد بررسی قرار میگیرد.
نسبتسنجی علمی دقیق میان مبانی گوناگون اندیشهای در حوزه مباحث اجتماعی از خصوصیات بارز این بخش از کتاب است.
محورهای اساسی بحث در این بخش: علم؛ نظام سرمایهداری؛ مارکسیسم؛ دین
بخش سوم: به پایههای نظریه اجتماعی قرآن کریم اختصاص دارد، که در ضمن آن به تبیین اصول و ریشههای نظریه قرآنی شهید صدر در باب مجتمع انسانی پرداخته شده است.
محورهای اساسی بحث در این بخش:
-دین نیاز فطری و اجتماعی انسان؛ تحولات اجتماعی و قانونمندی این تحولات؛ قلمرو سنتهای اجتماعی؛ ویژگیهای پدیدههای اجتماعی؛ عناصر تشکیلدهنده جامعه بشری و دیدگاههای موجود در این باب(الهی و بشری)؛ استخلاف به عنوان یک سنت تاریخی و الهی؛ نقش دین در حیات اجتماعی انسان؛ سطوح ارتباطات میان عناصر تشکیل دهنده جامعه انسانی؛ و…
بخش چهارم: به سنتهای اجتماعی(سنن الهی در قرآن کریم) و نقش آنها در مراحل تکامل جوامع انسانی اختصاص دارد، که در آن به چرایی و چگونگی تغییرات اجتماعی و عوامل مؤثر بر افت و فرود جوامع از دیدگاه قرآن کریم پرداخته شده است.
محورهای اساسی بحث در این بخش: نقش سنتهای اجتماعی در تکامل اجتماعی انسان؛ سنتهای اجتماعی و راه های کشف آن از قرآن کریم؛ ویژگیهای سنتهای اجتماعی تاریخی در قرآن کریم؛ انواع سنتهای الهی و بررسی پیرامون آنها: سنتهای مشروط، سنتهای مطلق، سنتهای موضوعی؛ منظومه سنن اجتماعی در قرآن کریم.
بخش پنجم: پیجویی اساس و ریشه حقیقی مشکلات اجتماعی انسانها و یافتن راهحلهای واقعی برای فائق آمدن بر آنها را محور بحث قرار داده است.
محورهای اساسی بحث در این بخش: ریشههای مشکلات اجتماعی انسان و راه حلهای مفید برای آن؛ رسالت دین: توجه به درون انسان، نقش دین در ایجاد تحول درونی انسان؛ توجه به شاخص الگو و نقش آن در حل مشکلات انسانها.
بخش ششم: نگاهی گذرا به نظریه اجتماعی قرآن کریم است که در ضمن آن به طور خلاصه محتوای نظریه اجتماعی قرآن، ابعاد و گستره این بحث در قرآن کریم و ادله اثباتی آن در کتاب شریف الهی مورد دقت قرار گرفته است.
محورهای اساسی بحث در این بخشها: خط خلافت و خط شهادت: بررسی ریشهها و ادوار تاریخی و همچنین آثارو نتایج آن؛ نقش نظریه اجتماعی و تأثیر آن بر فهم قانونگذاریهای اسلام و فقه اسلامی؛ ضرورت توجه به مبانی اجتماع به عنوان پایهای اساسی برای درک نظام فقهی و حقوقی اسلام، نتیجهای است که در این باب پیجویی شده است؛ نظریه اجتماعی و نظام سیاسی اسلام در عصر غیبت تا ظهور مهدی(عج)؛ آینده خلافت انسان و ویژگیهای دولت مهدوی(عج).
سید منذر حکیم بر این باور است که این اثر در حقیقت جلد اول از مباحث اجتماعی شهید صدر است و در آن مبانی نظریه اجتماعی و همچنین نظریه اجتماعی شهید صدر را بر اساس مستندات قرآنی و با یک نگاه فرامذهبی ارائه نموده است، اما نظام اجتماعی بر اساس نگاه شهید صدر بخش دیگری از اندیشههای شهید صدر است که نیازمند تدوین کتاب دیگری است که امیدواریم خداوند متعال توفیق این کار را به ایشان عنایت بفرماید.
[1] به نقل از شاگر مبرز شهید صدر حضرت آیتاللّه سیدمحمود شاهرودی.
