پروندۀ ویژه: مهدویت در اندیشه و سیرۀ شهید صدر
همراه با معرفی کتاب پژوهشی درباره امام مهدی علیهالسلام
تولید: برنامۀ یک ماه مانده، گروه فرهنگ و معارف شبکۀ سوم سیما
دیدگاه شیخ الازهر، رئیس مجلس حکماء المسلمین، شیخ احمد طیب، درباره شهید صدر:
در پاسخ به مسئلۀ تصادف (صدفه) برای مثال پاسخی علمی وجود دارد؛ ولی پاسخی ریاضی وجود دارد که همان نظریۀ احتمال است. حقیقت این نظریه را اندیشمندی نابغه بسط میدهد، که من به نبوغ او گواهی میدهم، یعنی دانشمند مسلمان، محمدباقر صدر رحمهالله. او عراقی است و سخن دربارۀ او، سخنی گسترده و دارای ابعاد است، اما این نبوغی است که شاید دیگر تکرار نشود. او در برابر مکتب مارکسیستی ایستاد و آن را در هم شکست. پیش از او نیز محمود عقّاد چنین کرده بود، و دو نفر سقوط آن مکتب خبر دادند و آن مکتب نیز سقوط کرد. این مرد (شهید صدر) ریاضیات را آموخت و حال آنکه فقیه بود؛ یعنی فقیهی همچون شیخهای ما؛ اما در ریاضیات بهویژه تخصص یافت تا به نظریۀ تصادف پاسخ دهد بر اساس آنچه «حساب احتمالات» نامیده میشود. من شهادت میدهم که کتاب او دشوار است؛ یعنی «الأسس المنطقية للاستقراء».
آیتالله شیخ عیسی قاسم که در تاریخ ٢٧ ژانویه ٢٠١٩ به زیارت مرقد استاد خود شهید سید محمدباقر صدر رفته بود، با این جملات روح بلند او را مورد خطاب قرار داد:
السلام عليك يا شهيد الأمة وبطلها، السلام عليك أيها القائد الكبير من القادة الذين ساروا على طريق محمد وآله صلوات الله عليهم أجمعين.
كان سيرك لله، لا لنفسك فقط، وإنما لأمتك، ولقد كانت نظرتك الرحيمة وشفقتك ليس على أهلك فقط، ولا على عراقك، ولا على أمتك وإنما على الإنسانية بكاملها.
كان أفقك من أفق محمد وآله صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين، وكانت رحمتك من رحمتهم، وكنت على حكمة وعلم وافرين، وعلى بصيرة نافدة، تنمّ عن تتلمذك الحق على مدرسة النبي صلى الله عليه وآله، وعلي والحسن والحسين والأئمة الأطهار عليهم السلام.
السلام عليك يا سليل الرسالة، يابن رسول الله وتلميذه الحق، يا خليفة من خلفاء الأئمة بالحق.
لقد كنت من أوضح من نصبهم الأئمة عليهم السلام لإمامة هذه الأمة بالنيابة العامة، رحمك الله ورفع درجتك في الجنة، وجزى الأمة عنك خير الجزاء، والسلام عليك ورحمة الله وبركاته.
سلام بر تو ای شهید امت و قهرمان آن، سلام بر تو ای رهبر بزرگ از رهبرانی که بر راه محمد و آل او صلواتاللهعلیهماجمعین گام برداشتند.
سیر تو برای خدا بود، نه فقط برای خودت، بلکه برای امتت، و نگاه رحیمانه و مهربانی تو تنها بر خانوادهات نبود، نه فقط بر عراق تو، نه فقط بر امتت بلکه بر انسانیت بهطور کامل بود.
افق تو از افق محمد و آل او صلواتاللهوسلامهعلیهماجمعین بود، و رحمت تو از رحمت ایشان بود، و تو بر حکمت و علمی فراوان و بر بصیرتی نافذ بودی، که از تحصیل واقعیات بر اساس مکتب پیامبر صلیاللهعلیهوآله، علی و حسن و حسین و ائمه اطهار علیهمالسلام نشان داشت.
سلام بر تو ای نسل رسالت، ای فرزند رسول الله و شاگرد راستین او، ای جانشین از جانشینان ائمه بهحق.
تو از برجستهترین کسانی بودی که ائمه علیهمالسلام برای امامت این امت به نیابت عمومی منصوب کردند، رحمت خدا بر تو باد و مقام تو را در بهشت بالا ببرد، و امت را به بهترین وجه از تو جزا دهد، و سلام بر تو و رحمت خدا و برکات او.
همانا تو از روشنترین مصادیق کسانی بودی که ائمه علیهمالسلام آنها را به نیابت عامه، برای این امت منصوب کرد. خداوند تو را رحمت کند و درجاتت را در بهشت بالا برد و به امت از سوی تو بهترین جزاها دهد.
سلام و رحمت و برکات خداوند بر تو.
|به مناسبت چهلوپنجمین سالگرد شهادت شهید صدر
✉️ #پیام_صدر:
بیشتر از آنچه میخوانید فکر کنید،
اگر به صرف خواندن عادت کنید در بین متنها و سطرها محدود میشوید؛
آن وقت نوآور نمیشوید…
|به مناسبت چهلوپنجمین سالگرد شهادت شهید صدر
✉️ #پیام_صدر:
تغییر اوضاع بیرونی کافی نیست؛
بلکه وضع داخلی و جانهای ما نیاز به تطهیر دارد.
|به مناسبت چهلوپنجمین سالگرد شهادت شهید صدر
#پیام_صدر:
ولای قلبهای ما از آن کیست؟
خدای سبحان دو ولا را در یک دل جمع نمیکند؛
یا حب خدا یا حب دنیا!
حجتالاسلام و المسلمین دکتر ناصر رفیعی:
باور به تغییر در هر جامعهای موجب میشود که آن جامعه دست به انقلاب و مبارزه با ظلم بزند. باور به سنتهای تاریخی جامعه را از رکود خارج میکند و به عبارت دیگر، قرآن را اینزمانی میکند.
حجتالاسلاموالمسلمین علیرضا پناهیان از شهید صدر میگوید:
تنها شخصیتی که حضرت امام(ره) برای او سه روز عزای عمومی اعلام کردند
ما چنین عالمی در ایران اسلامی با این جامعیت تقریباً میشود گفت نداریم
فاطمه زهرا سلاماللهعلیها یک اسوه در اسلام بود، در جهاد برای اسلام و در صبر بر مصائب اسلام. در کنار پدرش بود، در همه سختیهایش؛ همراه پدرش در جنگها شرکت میکرد، زخمهایش را مداوا میکرد و غصههایش را برطرف میساخت. همواره در کنارش بود و رسول خدا(ص) در سختیهایش با بودن او آرامش میگرفت؛ در لحظات بسیار طاقتفرسا با او قوت میگرفت. او یک زن مسلمان مجاهد بهمعنای حقیقی کلمه بود.
فاطمه زهرا سلاماللهعلیها بهپا خاست؛ بهسوی مسجد بهپاخاست وقتی تکلیف اقتضا کرد که به مسجد برود، و آن خطبۀ باعظمت را خواند؛ خطبهای که از عهدهاش برنمیآیند مگر بزرگان علما. بلاغت و فصاحت و حکمت از کلماتش سرازیر میشد، همچون سیلی که از دریا سرازیر میشود، درحالیکه چند سال داشت؟ عمر شریفش کمتر از بیست سال بود، اما به علما آموخت و به حکما درس داد و الگوی والایی ارائه کرد که زن اروپایی تا امروز به آن نرسیده است.
این فاطمه زهرا سلاماللهعلیها است که توانست در تاریخ اسلام ثابت کند که علم با دین جمع میشود و فرهنگ حقیقی با ایمان به خدا همراه است و با تمسک به اسلام و با التزام به حجاب و عمل به شعائر دین همراه است.
بخشی از سخنان شهید صدر در جمع بانوان عراقی، ماه رجب ۱۳۹۹ق
وقتی اندیشۀ دنیایی دیگر برای حسابرسی و پاداش و مجازات در میان باشد، اندیشۀ اهداف بزرگ پدیدار میشود.
در این هنگام دیگر انسان در بند زندگانی خود در این دنیا نخواهد بود و در بند گام کوتاه این جهان نخواهد ماند؛ بلکه در گرو خطی دراز خواهد بود که با آن تا جهانِ ناپیدا ادامه مییابد.
در این هنگام انسان در سطح اهداف بزرگ خواهد بود؛ اهدافی که نمیتواند آنها را پیاده کرده و نمیتواند به پایان برساند و نمیتواند از آنها بهره بگیرد.
والاترین اهداف و شکوهمندترین اهداف و فراگیرترین اهداف، اهدافی هستند که فراتر از عمر یک انسان و فراتر از هر موجودی هستند.
وقتی بشریت در سطح اهداف بزرگ باشد، ازآنجاکه بر اساس غایت و پاداش و جزایِ فراتر از مرزهای این دنیا ره سپار میشود، خواهد توانست برای آن اهداف بزرگ بهپا خیزد… هرکس از خانۀ خود به قصد هجرت در راه خدا خارج شود و آنگاه بمیرد، پاداش او بر عهده خداوند است؛ مادامی که این راه را میپوید، در هر مرحلهای جان دهد، پاداش او بر عهده خداوند است.
بخشی از سخنرانی شهید صدر در جمع شاگردانشان، ماه صفر ۱۳۸۹ق
آشنایی شهید سیدحسن نصرالله با شهید سیدمحمدباقر صدر در بیان آیتالله غروی از شاگران شهید صدر ️ شهید صدر تربیت سید حسن نصرالله را به سید عباس موسوی، دبیر سابق حزبالله لبنان، سپرد و او اینگونه طلبگی را آغاز کرد.
بنتالهدی صدر، بانوی نویسنده، مدیر مدارس اسلامی در عراق و خواهر شهید سید محمدباقر صدر که همراه برادر خود بهدست رژسم بعث در ۱۹ فروردین سال ۱۳۵۹ به شهادت رسید.
موشن گرافیک «دختری که تاریخ را تحتتأثیر قرار داد» مروری است بر زندگی شهیده بنتالهدی صدر.
آیتالله سید علیاکبر حسینی حائری، از علمای برجسته نجف در گفتوگو با حوزهنیوز از زندگی خانوادگی، دوران تحصیل در حوزه، تأثیر اساتیدی همچون شهید صدر بر مسیر علمی و خاطرات مهم خود از انقلاب عراق و نجف سخن میگوید.
مروری بر ارتباط شهید سیدمحمدباقر صدر و امام خمینی در ایام انقلاب اسلامی ایران
از نا شنیدن
بخش دوم
کتاب نا از پاییز سال گذشته مهمان پرمخاطب بازار کتاب شد و تا کنون با استقبال خوب خوانندگان به چاپ هشتم رسیده است.
مریم برادران در این کتاب روایتی داستانی از زندگی #شهید آیتالله #سیدمحمدباقرصدر را قلم زده است.
در بخش دوم «از نا شنیدن» گوشهای از تجربه اهالی علم و اساتید حوزه و دانشگاه از خواندن کتاب نا را میشنویم.
دکتر ژولین پلیسیه
دکتر حسین شهرستانی
دکتر محمدرضا قائمی نیک
حجت الاسلام دکتر ناصر رفیعی
دکتر احمد رهدار
حجت الاسلام و المسلمین احمد مبلغی
سرکار خانم زهرا حائری
سرکار خانم اشرف بروجردی
قسمت ۲۷ برنامه تلویزیونی مصیر
حجت الاسلام احمد مبلغی
عضو مجلس خبرگان رهبری
دکتر احسان خاندوزی، نمایندۀ مجلس و عضو هیئتعلمی دانشکدۀ اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی، در بیستودومین قسمت از فصل جدید برنامۀ تلویزیونی «مصیر» به موضوع گامهای تحقق اقتصاد اسلامی پرداخت.
شهید صدر شش مرحله برای عملیات کشف مکتب برمیشمرند یا بهعبارتی گامهای تحقق اقتصاد اسلامی بدین شرح توضیح میدهند:
ابتدا از مرحلۀ طرح سؤال مکتبی شروع میشود که اساساً ما در مکتب یا مذهب اقتصادی اسلام بناست به چه پرسشهایی پاسخ بدهیم تا بتوانیم حیات امت را تنظیم و مشکلات اقتصادی جامعه را رفع کنیم.
در مرحلۀ دوم احکام اجتهادی اقتصادی مرتبط با آن پرسش باید گردآوری شود. و در این مرحله حتیالامکان باید احصای کامل و درستی از احکام و آیات و فتوایی که آن احکام بر آن تکیه دارد، باید صورت بگیرد.
مرحلۀ سوم گزینش احکام دارای صبغۀ مکتبی است. این از نوآوریهای مرحوم شهید صدر است که ایشان بحث منطقةالفراغ فقهی را اینجا مطرح میکنند و میگویند ما دو شأن برای شارع قائل هستیم: برای مثال وقتی حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله یا حضرت امیر علیهالسلام حکومت را در دست دارند بخشی از تنظیم حیات اقتصادی به لایههای قطعی و منجز احکام اقتصادی اسلام بازمیگردد، و بخش دیگرش منطقةالفراغی است که دولت و حکومت اسلامی، یعنی پیامبر صلیاللهعلیهوآله بهمثابه ولیامر زمان خودش در آن ورود پیدا میکند که ممکن است در بعضی از موارد مثلاً حضرت امیر علیهالسلام موارد دیگری را برای زکات به آن اضافه میکنند که در زمان حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله نبوده است. این برخاسته از شأن دوم و آن منطقةالفراغ فقهی است که دولت و حکومت میتواند در آن تصمیمگیری بکند. شهید صدر بهظرافت این دو را از هم تمییز میدهد و میگوید باید احکام منطقةالفراغی را از احکام دارای صبغۀ مکتبی جدا بکنیم.
مرحلۀ چهارم هماهنگ کردن مجموعۀ احکام با همدیگر است؛ یعنی مثلاً وقتی احکام حوزۀ کار یا حوزۀ مالیات یا حوزۀ انفال و نفت و ثروتهای طبیعی و بانکداری و مجموعه احکام را کنار هم قرار دادیم بتوانیم به یک مجموعۀ هماهنگی برسیم. شهید صدر در ابتدای کتاب اقتصادنا تصریح میکند که بعضی از احکام و فتوایی که من در کتاب استفاده کردهام با نظر شخصی من متفاوت است؛ اما چون میخواستم یک نظامسازی هماهنگی انجام بدهم ناچار بودیم احکام ناسازگار با این مبنا را کنار بگذاریم.
در مرحلۀ پنجم استنباط گزارۀ اصلی و زیربنایی را برایناساس انجام میدهیم. آخرین مرحله نیز عبارت است از انتخاب کارآمدترین نظام اقتصادی.
در این مرحلۀ آخر است که بحث نظام مطرح میشود. ما مبتنی بر این زیربناها باید تازه در این مرحله وارد مرحلۀ نظامسازی اقتصادی بشویم: چه شکل و شمایلی از قانون مثلاً بانکداری و مناسبات بانکهای تجاری و توسعهای و صنعتی و مؤسسات مالی و اعتباری و… موردتأیید اسلام است؟ اینها دیگر سؤالات سطح نظامسازی است که این نظام باید بتواند آن قواعد مکتبی را برای تحقق عدالت بهمثابۀ غایتقصوای نظامسازی اجتماعی ما محقق و برآورده بکند.
قسمت ۲۹ برنامه تلویزیونی مصیر
محمد جواد توکلی
پژوهشگر اقتصاد اسلامی
سید احسان خاندوزی
پژوهشگر و عضو هییت علمی دانشگاه علامه طباطبایی/ وزیر اقتصاد دولت سیزدهم
دکتر احسان خاندوزی، وزیر اقتصاد دولت سیزدهم، در بیستودومین قسمت از فصل جدید برنامۀ تلویزیونی «مصیر» بررسی کرد: چرا بررسی اندیشه اقتصاد اسلامی شهید صدر اهمیت دارد؟
در حوزه اقتصاد اسلامی نیازمند دو دسته دستاورد بودیم تا بتوانیم بگوییم اقتصاد اسلامی هویتی برای خود دارد: دستاوردهای سلبی و نقدی؛ دستاوردهای ایجابی و تولیدی که اختصاص پیدا بکند به تفکر اقتصاد اسلامی.
شهید صدر بهخاطر موهبتی که خداوند به ایشان داده بود، هم صاحب ذهنی نقاد و جوال در همۀ حوزهها بود؛ وقتی فلسفه را مقابل ایشان میگذاشتی و میفهمید، آن را خوب نقادی میکرد، وقتی فقه را میگذاشتی، اصول را میگذاشتی، اقتصاد را میگذاشتی، اینها را خوب نقادی میکرد و تقریباً در همه اینها چیرهدست بود؛ بهطوری که بزرگان آن علم بهراحتی نمیتوانستند به نقادیهای شهید صدر ایراد بگیرند؛ به این معنا میتوان گفت که وحید عصر و مصر خودش بود.
جنبۀ دوم عبارت است از ذهنی خلاق و مولد که مبدع حرفهای نو و تألیفها و تلفیقهای سازنده، کنار هم نشاندنهای عناصر بهظاهر سنتی بود؛ اما تولید کردن یک عسل جدید از همان گلهایی که در بیرون باغ و بوستان آموزههای اسلامی وجود داشته است. ثمرۀ تلفیق این دو ویژگی خودش را در اقتصادنا اینطور نشان داد که ایشان هم توانست نقدی جدی و اساسی و درعینحال کاملاً عالمانه به اقتصاد مارکسیستی و سرمایهداری وارد کردند.
در دهه ۱۹۵۰ و ١٩۶٠، کشورهای خاورمیانه عراق و سوریه تازهمستقلشده از امپراتوری عثمانی و بسیاری از کشورها متأثر از جریانهای بهاصطلاح چپ بودند و تا دهههای بعد نیز همچنان احزاب چپ مانند حزب بعث و چیزهای شبیه به این در شامات و عراق و حتی در مصر که مبدأ روشنفکری اسلامی کشورهای عربی محسوب میشوند، حضور داشتند. ازآنجاکه این جریانهای فکری خیلی پررنک بود و در حال ربودن پرچم تحول و برادری و عدالتخواهی از جریانهای اسلامی بودند و آن را بهنام خودشان مصادره میکردند، در این زمان، شهید صدر نقدهای اساسی خود را منقح بیان کردند و سپس در انتهای کتاب هم حرفهای ایجابی درباره مذهب اقتصادی اسلام تولید کردند.
ایشان بین مذهب و علم تمایز گذاشتند و بسیار دقیق و منصفانه حساب علم اقتصاد را از نظام اقتصاد سرمایهداری جدا کردند؛ مقولهای که دهههای بعد میدیدیم که در خود ایران همچنان متوجه این مسئله نیستند و ایرادات را بهشکل سره و ناسره به هر دو تعمیم میدهند. شهید صدر وطیفه پژوهشگران اقتصاد اسلامی را کشف آن زیربناهای اقتصاد اسلامی معرفی کردند و خودشان در زیربنای آموزههای اقتصاد اسلام چنین غواصی را انجام دادند.
میخواهم بگویم هم بهلحاظ نوع نگاه و هم بهجهت روش و متد و هم بهجهت دستاوردها و گوهرهایی که ایشان از آن غواصی با خودشان به ارمغان آورد، به این جهتها میتوان گفت کار ایشان حقاً و انصافاً یک تأسیس و بنیانگذاری و پدری برای اقتصاد اسلامی بود.
قسمت ۲۹ برنامه تلویزیونی مصیر
محمد جواد توکلی
پژوهشگر اقتصاد اسلامی
سید احسان خاندوزی
پژوهشگر و عضو هییت علمی دانشگاه علامه طباطبایی/وزیر اقتصاد دولت سیزدهم
قسمت ۲۸ برنامه تلویزیونی مصیر
محسن اسماعیلی
عضو مجلس خبرگان و عضو شورای نگهبان
هیئتعلمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
قسمت ۲۸ برنامه تلویزیونی مصیر
محسن اسماعیلی
عضو مجلس خبرگان و عضو شورای نگهبان
هیئتعلمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
دکتر محسن اسماعیلی، عضو مجلس خبرگان و عضو سابق شورای نگهبان، در سومین قسمت از فصل جدید برنامۀ تلویزیونی مصیر از تأثیرات شهید صدر در نظام قانونی جمهوری اسلامی میگوید:
تأثیرات شهید صدر در نظام قانونی جمهوری اسلامی عمیق و گسترده است؛ پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، هنوز این انقلاب به پیروزی نرسیده، برخی شاگردان لبنانی ایشان، از ایشان سؤال میکنند، این نظام سیاسی که امام خمینی دنبال آن است و میخواهند در ایران برپا کنند، چگونه اداره خواهد شد؟ سؤال مطرح آن زمان که هنوز هم در ذهن برخی مطرح است، این بود که چگونه میشود یک حکومت سیاسی مدرن را بر اساس نظرات فقهی سنتی اداره کرد؟ آن فاصلهای که میان حقوق با فقه هست، چگونه یک نظریه فقهی تبدیل به قانون میشود؟ این سؤال خیلی خوبی هم هست هم برای آن موقع و هم برای امروز. شهید صدر پاسخی میدهد که این پاسخ هم خیلی تفصیلی نیست، بلکه گزیدهای از دیدگاه و نظریات فقهی و حقوقی ایشان است.
وقتی آن نوشته کوتاه ایشان را با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مقایسه میکنیم، رد پای بیش از هشتاد درصد آن نوشته در قانون اساسی وجود دارد؛ ولایت فقیه، حتی جزئیات اختیارات ولایت فقیه، اینکه قوای مسلح باید زیرنظر ایشان باشد، اینکه انتصاب فقهایی که میخواهند قوانین را کنترل کنند با ولیفقیه باشد، سیاستهای کلی نظام، آنچه امروز با این نام معروف شده است را او باید تعیین کند؛ وضعیت رسانهها چگونه باشد؛ حقوق مردم چیست؟ حق انتخاب و رأی مردم در این نظام سیاسی چه جایگاهی دارد از جمله مواردی است که شهید محمد باقر صدر آنها را بیان کرده است.
قطعاً بدون مطالعه نبوده است؛ اما آن مطالعات هرچه بوده، نمیتوانسته است چنین نتیجه شفاف فقهی در پی داشته باشد، نبوغ ایشان تأثیر فوقالعادهای داشته است.
ایشان یک طرحی برای قانون اساسی نظام موعود در ایران داده است؛ مقایسه کنیم، خیلی چیزهای آن شبیه هستند، البته در مواردی هم تفاوتهایی وجود دارد. درباره آن تفاوتها فکر میکنم اگر نظر شهید صدر را ترجیح میدادند و در قانون اساسی میآورند شاید مفیدتر، مناسبتر و کاربردیتر بود.
برای مثال کسانی که با فقه و حقوق آشنا هستند، بیشتر میتوانند این موضوع را لمس کنند: وقتی معتقد هستید که نظام سیاسی مبتنی بر شریعت است طبق آنچه در اصل چهارم قانون اساسی ما آمده؛ اینکه تمام قوانین و مقررات کیفری، حقوقی و اداری و مالی، همه قوانین باید بر اساس فقه باشد و میگویید که مرجع تشخیص این، فقهای شورای نگهبان هستند؛ اینجا طبیعتاً این سؤال پیش میآید که ملاک و معیار فقهای شورای نگهبان، برای تشخیص شرعی یا غیرشرعی بودن فلان قانونی که مجلس تصویب کرده چیست؟
فتاوا مختلف است؛ ممکن است یک فقیه کاری را واجب بداند و فقه دیگر واجب نداند یا حتی حرام بداند؛ احکام خمسه ممکن است راجع به خیلی از موضوعات وجود داشته باشد؛ حالا کدام یک از اینها باید اعمال شود؟
همین الآن وقتی مجلس شورای اسلامی یک قانون تصویب میکند، این قانون بنا بر فتوای بعضی از فقهای موجود درست است و بنا بر نظر بعضی از فقها خلاف شرع است؛ حالا فقهای شورای نگهبان بر اساس کدام نظر میخواهند بسنجند؟ قانون اساسی فعلی ما میگوید که فقهای شورای نگهبان باید نظر خود را بگویند، که در شرایط فعلی نظر مشهور فقها را بررسی میکنند و اعلام میکنند.
اما شهید صدر در آنجا پیشنهادش این نیست. ایشان میگوید فتوای معیار برای سنجش قوانین، کارآمدی است؛ یعنی اگر یک نظر فقهی وجود دارد که بهحسب ظاهر مشهور نیست، اما طبق ضوابط و معیارهای اصولی است [و برای نظام کارآمدتر است]، این نظر معتبر است؛ ایشان میگوید آن نظر را باید بپذیرند؛ نمیگوید آن نظر را هم میتوانند بپذیرند، بلکه میگوید که آن نظر را باید بپذیرند، چون نظام حقوقی و سیاسی باید کارآمد باشد.
امروز این نظر کارآمد است، فردا با توجه به شرایط و اوضاع و احوالی که هر روز تغییر میکند، ممکن است که یک نظر دیگر کارآمدتر باشد؛ لذا این انعطافپذیری را به آن مرجعی میدهد که میخواهد میزان تطابق قوانین را با موازین شرعی تشخیص دهد در اختیار او قرار میدهد؛ به نظر من این خیلی دست را باز میکرد که بتوانیم در قانونگذاری انعطاف بیشتری داشته باشیم؛ اما الآن قانون اساسی ما این اجازه را نمیدهد.
اما تأثیر شهید صدر در قانون اساسی جمهوری اسلامی میتواند یک موضوع پژوهشی برای کسانی باشد که هم با فقه و هم با حقوق آشنا هستند: اول اینکه مقایسهای میان بخشهای مختلف الگوی پیشنهادی شهید صدر با آنچه قانون اساسی ما میگوید داشته باشند؛ دوم و مهمتر اینکه پیشنهاد میکنم مقایسه و دقتی کنیم در موارد اختلاف آن نظریات و قانون اساسی که چهل سال تجربه کردهایم، که آیا این قانون مفیدتر بود یا اعمال نظر شهید صدر؟
قسمت 27 برنامه تلویزیونی مصیر
آیتالله احمد مبلغی
عضو مجلس خبرگان رهبری
قسمت 27 برنامه تلویزیونی مصیر
حجت الاسلام احمد مبلغی
عضو مجلس خبرگان رهبری
قسمت ٢۶ برنامه تلویزیونی مصیر
حجتالاسلام سید امید مؤذنی
معاون پژوهشی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر
قسمت ٢۶ برنامه تلویزیونی مصیر
حجتالاسلام سید امید مؤذنی
معاون پژوهشی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر
قسمت ٢۶ برنامه تلویزیونی مصیر
حجتالاسلام سید امید مؤذنی
معاون پژوهشی پژوهشگاه شهید صدر
سید هدایت جلیلی
پژوهشگر و عضو هیئتعلمی دانشگاه خوارزمی
حجتالاسلام سعید بهمنی
رئیس دفتر جامعه مدرسین قم
قسمت ۳۱ برنامه تلویزیونی مصیر
سید هدایت جلیلی
پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی
قسمت سیودوم برنامه تلویزیونی مصیر
فریبا انیسی
نویسنده و پژوهشگر
قسمت ٣٣ برنامه تلویزیونی مصیر
قسمت سیام برنامه تلویزیونی مصیر
عباسعلی شاملی
عضو هیئتعلمی مؤسسه آموزشی امام خمینی
استاد دانشگاه بینالمللی المصطفی
قسمت سیام برنامه تلویزیونی مصیر
عباسعلی شاملی
عضو هیئتعلمی مؤسسه آموزشی امام خمینی
استاد دانشگاه بینالمللی المصطفی
قسمت سیام برنامه تلویزیونی مصیر
عباسعلی شاملی
عضور هیئتعلمی مؤسسه آموزشی امام خمینی
استاد دانشگاه بینالمللی المصطفی
قسمت سیودوم برنامه تلویزیونی مصیر
فریبا انیسی
نویسنده و پژوهشگر
قسمت سیوسوم برنامه تلویزیونی مصیر
فریبا انیسی
نویسنده و پژوهشگر
احساسم نسبت به مسئولیت شما در عصر حاضر، احساس ویژهای است؛ ای دختران فاطمه زهرا!
شما الگوهای والای زن امروز هستید. شما الگوی زن بودن را امروز به زن زمانۀ ما ارائه میکنید؛
زنی که در یک دست، اسلامش، دینش، ارزشهایش، آرمانهایش، حجابش و پافشاریاش بر شخصیت اصیل و مستحکم و شریف و پاکی را که اسلام برای او حفظ کرده، نگه داشته و در دست دیگر علم و فرهنگ را به کف گرفته است.
شما، شما، شما ای دختران زهرا!
این مسئولیت به عهده شماست که به جهان بفهمانید فرهنگ و علم حقیقی با ایمان نگه داشته میشود، با دین نگه داشته میشود، با رسالت آسمانی نگه داشته میشود، همانطور که فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها، اینچنین آن را نگه داشت.
رستگاری، همان شهادت اوست ️
سرانجام چه شد؟ علیبنابیطالب(ع) چه چیزی به دست آورد؟ اگر با معیارهای دنیایی بسنجیم این مرد بزرگ چه به دست آورد؟ مگر او را کنار نزدند؟ مگر مدتی طولانی خانه نشین نبود؟ مگر هزار ماه بر منابری که با جهاد، خون ریختنها و فداکاریهای خود او برافراشته شده بود، سب و لعنش نمیکردند؟ ️بر منبر مسلمین سب و لعن شد. بنابراین، هیچ چیز از این دنیا به دست نیاورد؛ نه مالی، نه منصبی، نه لقبی و نه تقدیر و تشکری؛ اما با وجود این، وقتی ابنملجم شمشیر را بر فرق او فرود آورد، این امام با عظمت چه فرمود؟ فرمود: «به خدای کعبه سوگند، رستگار شدم». ️ اگر علی(ع) برای دنیایش کار کرده بود حتماً میگفت: به خدا سوگند که من بدبختترین بشرم؛ زیرا من در برابر عمری سراسر جهاد و فداکاری و عشق خدا چیزی بهدست نیاوردم؛ اما او چنین نگفت، بلکه فرمود: «به خدای کعبه سوگند، رستگار شدم». والله این رستگاری همان شهادت اوست؛ زیرا او برای دنیایش کار نمیکرد، برای پروردگارش کار میکرد و الآن لحظه دیدار با خداست. این لحظهای است که علی(ع) با خداوند متعال دیدار میکند و خدا هم حساب او را تمام و کمال میدهد. پاداشش را عطا میکند و اجر و عوض آن همه سختیها و مصائبی که تحمل کرد را میپردازد.
بخشی از آخرین جلسه درس تفسیر شهید صدر _ 1399 هجری قمری
قرآن پیروزی را حق شما نمیداند…
سخنرانی آیتالله اعرافی در سالگرد شهادت شهید صدر.
رونمایی از یک نوار کاست
برای نخستین بار
در برنامۀ مغناطیس، رادیو معارف: سخنرانی حضرات آیات گلپایگانی و مرعشی نجفی در ۲۵ فروردین١٣۵۹، پس از انتشار خبر شهادت آیتالله سید محمدباقر صدر. روایت وقایع ایام دستگیری و شهادت آیتالله صدر.
«همیشه اولیای خدا در راه تنها گذاشته میشوند»
الشهید ابومهدی المهندس
انتشار به مناسبت چهلویکمین سالگرد شهادت شهید مظلوم آیتالله محمدباقر صدر و خواهرش بزرگوارشان بنتالهدی بهدست رژیم بعث عراق.
فاطمه صدر، روایت کاملی از آشنایی و زندگی با همسرش، آیتالله سید محمدباقر صدر در کتاب «بهرنگ صبر» بیان کرده است. بخش کوتاه مربوط به شهادت آیتالله صدر و خواهرش بنتالهدی صدر را با صدای فاطمه نقوی، که این روایتها بهکوشش او در کتاب جمعآوری شده، در این فایل میشنوید.
روزهای سخت حصر، آیتالله صدر مانده بود و ضبطی کوچک که آخرین سخنان شهید را برای تاریخ به یادگار بگذارد.
صدای شهید صدر در پیام ضبط شده خطاب به مردم عراق، اندکی پیش از شهادت ایشان دهم شعبان ۱۳۹۹ق / چهاردهم تیر ۱۳۵۸ش
معرفی کتاب نا؛ خبر ساعت بیست شبکه چهار.
چاپ ششم کتاب نا؛ زندگینامه شهید آیتالله سید محمدباقر صدر
شهرام شکیبا از نا میگوید.
از نا شنیدن
نا اواسط پاییز امسال وارد بازار کتاب شد و حالا با استقبال خوب مخاطبان به چاپ هفتم رسیده است. مریم برادران در این کتاب روایتی داستانی از زندگی شهید آیتالله سید محمدباقر صدر را قلم زده است. در بخش اول «از نا شنیدن» گوشهای از تجربI اهل هنر و ادبیات را از خواندن نا میشنوید.
محمدرضا زائری
مژده لواسانی
شهرام شکیبا
حمید حسام
میثم امیری
معصومه رامهرمزی
سیرۀ اقتصادی پیامبر(ص) انقلابی اساسی در حیات بشری و وضع اصول بنیادین زیست شایستۀ انسانی
سرمقاله برنامه سوره در ١٧مهر١٣٩٩ | شبکه چهار سیما
معرفی کتاب پژوهشی درباره ولایت در برنامه سمت خدا توسط حجت الاسلام و المسلمین بهشتی.
معرفی کتاب امام اهل بیت مرزبانان حریم اسلام در برنامه سمت خدا توسط حجت الاسلام حامد کاشانی.
معرفی کتاب پژوهشی درباره ولایت در برنامه شب روایت شبکه چهار سیما توسط آقای مهدی صالحی.
صدای شهید صدر
حدیثی تکاندهنده از امام صادق علیهالسلام
شهید سید حسن نصرالله:
اعتراف میکنم و اعتقاد دارم کوتاهی فاجعهبار و عظیمی در حق شهید سید محمد باقر صدر صورت گرفته است.
باور نمیکردیم، اما بود…
خاطره رهبر معظم انقلاب از اولین آشنایی با شهید صدر.
صدای شهید سیدمحمدباقر صدر.
بخشی از آخرین جلسه درس تفسیر ایشان.
سخنرانی شهید دکتر مصطفی چمران در نمازجمعه تهران/ پنجم اردیبهشت ۱۳۵۹.
مروری کوتاه بر زندگینامه شهید سید محمدباقر صدر.
روایت شیخ عیسی قاسم رهبر شیعیان بحرین، از استاد خود شهید صدر.
روایت شاگردان شهید سید محمدباقر صدر از ایشان.
حجتالاسلام و المسلمین اشکوری از استاد خود، شهید صدر میگوید.
مروری کوتاه بر زندگی و زمانهی شهید سیدمحمدباقر صدر، نظریهپرداز و مغز متفکر اسلامی.
خاطرات شهید، حاج ابومهدی المهندس از دوران نوجوانی و ارتباطش با مرجعیت شهید صدر.
بههمراه بخشهایی از پیام شهید صدر به ملت عراق پیش از شهادتش.
برگرفته از مستند آغازگر یک پایان درباره زندگی و زمانه شهید آیتالله سید محمدباقر صدر.
دیدار دستاندرکاران پژوهشگاه تخصصی شهید آیتالله سید محمدباقر صدر در تاریخ ۲۵مرداد ماه ۱۳۹۵ برگزار گردید که در ادامه متن بیانات مقام معظم رهبری آورده میشود:
بسم الله الرحمن الرحیم
… مرحوم شهید صدر قطعاً یک نابغه بود؛ این یک خصوصیّتى است. خب، ما آدمهاى بااستعداد در حوزههاى علمیّه کم نداشتیم؛ آدمهایى که فهم داشتند، سلیقه داشتند، پشتکار داشتند و کارهاى بزرگى انجام دادند. علماى بزرگ ما مثل همین مراجع بزرگى که در این صدسال اخیر در ایران و عراق وجود داشتند همه مردمان بزرگى بودند. استعداد داشتند منتها نابغه یک خصوصیّاتى دارد که در اغلب این افراد، انسان این نبوغ را احساس نمیکند. مرحوم آقاى صدر (رضواناللهعلیه) به نظر بنده قطعاً نابغه بود؛ یعنى کارى که از عهدهى او برمىآمد، از عهدهى خیلى از فقها و علما و متفکّرین حوزههاى ما برنمىآید: فضاى دید بسیار وسیع، فهم نیازهاى دنیاى اسلام، پاسخگویى سریع و آماده به خواستهها -ایشان همین «البنکُ اللّاربوى» را در جواب درخواست دولت پاکستان نوشت؛ آنطور که شنیدم آنها میخواستند یک کار اینجورى درست کنند، ایشان بلافاصله این [کتاب] را فراهم کرد و براى آنها فرستاد- … ایشان واقعاً یک نابغهاى بود، مسائل را میفهمید، مسائل را حدس میزد.
ایشان در نجف ارتباط تامّ و تمامى با امام نداشتند؛ بهطور معمول، یک ارتباط خیلى ضعیفى با بیت امام و با تشکیلات امام [داشتند]، ارتباطشان خیلى زیاد نبود؛ ولیکن بمجرّد اینکه انقلاب شد و امام آمدند ایران، ایشان آن حرف معروف را زد که به شاگردان خودش گفت ذوب بشوید در امام خمینى همچنان که او در اسلام ذوب شده؛ این حرف ایشان معروف است. این خیلى شناخت لازم دارد، خیلى فهمِ اوضاع لازم دارد که بفهمد مسئلهى انقلاب چیست. ما کسانى را داریم که تا همین امروز که قریب چهل سال از انقلاب میگذرد، هنوز درست نفهمیدهاند این انقلاب چه بود و چه شد و چه اتّفاقى افتاد… این آدم، آنروز درک کرد انقلاب را و مسائل و مفاهیم انقلاب را. اینها نبوغ است؛ یعنى شناخت درست محیط را، پیرامون را، علم را، بیان را، کیفیّت تبیین را، اثرگذارى را.
این نظریّهپردازى که آقاى اشکورى فرمودند، خیلى مسئلهى مهمّى است؛ ایشان راست میگویند، حکومت و نظام اجتماعى، بدون نظریّه امکان ندارد که باقى بماند؛ اوّلاً به وجود بیاید، یا باقى بماند، یا رشد بکند. این آدم، آدم نظریّهپرداز بود؛ این انسان، انسان برجستهاى بود. به نظر من شخصیّت آقاى صدر، حالا اگر نگوییم بىنظیر، حدّاقل یک شخصیّت کمنظیر بود. خب، حالا ما کسانى با استعدادهاى خوب الحمدلله در حوزههاى علمیّه داریم؛ در قم که ما میدانیم و مىشناسیم افراد زیادى هستند؛ لکن آن نبوغ، یک چیز دیگرى بود که در ایشان وجود داشت.
…. بههرحال به نظر من این کار یک حسنه است که شماها دارید دنبال میکنید(۲) و انشاءالله که این حسنهى شما مورد قبول الهى قرار میگیرد و برکت پیدا میکند و «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَة» انشاءالله خواهد بود که «اَصلُها ثابِت وَ فَرعُها فِى السَّمآء تُؤتى اُکُلَها کُلَّ حینٍ بِاِذنِ رَبِّها»(۳)؛ انشاءالله در آینده رشد پیدا خواهد کرد.
… انشاءالله خداوند درجات آن شهید عالىقدر را عالى کند؛ خداوند اجر داد به این مرد بزرگ که شهادت را نصیب او کرد؛ آن هم آن شهادت دشوارى که ایشان مبتلا شد و دچار [ آن] شد. و امیدواریم که انشاءالله خداى متعال روزبهروز روح ایشان را به خودش نزدیکتر و مقرّبتر کند و درجات ایشان را عالىتر کند و ان شاءالله با اجداد طاهرینشان محشور بشوند.
والسّلام علیکم و رحمةالله
کتاب «نا»
زندگینامۀ شهید سید محمدباقر صدر
بهقلم مریم براداران
«نا» در عربی بهمعنای «ما» است؛ ضمیر اول شخص جمع یا متکلم معالغیر. «نا» یادآورِ سهگانۀ شهید صدر است که بیشتر، او را به آنها میشناسند: فلسفتنا، اقتصادنا و مجتمعنا. مریم برادران ساعتها و روزها، خوانده و دیده و شنیده و سپس با قلمی روان و صمیمی به روایتِ خواندهها و دیدهها و شنیدههایش از زندگی مردی پرداخته که او را تنها با نام دو کتابش فلسفتنا و اقتصادنا میشناخته. کتاب «نا» روایتی نهچندان بلند، اما واقعنما، مستند و پرجزئیات از شهید صدر است که با دوری از زیادهپردازی و اغراقگری، در شانزده فصل به شرح زندگی او پرداخته است. نویسنده در طول نوشتن این کتاب با خانوادۀ شهید صدر بهویژه همسر بزرگوار شهید در ارتباط بوده و از دقت و سخنان آنان بهره برده است. خود او در مقدمه کتاب مینویسد: شب سوم شعبان متن کتاب را تمام کردم. بعدازظهر بود که به فاطمه خانم زنگ زدم که هم سال نو و تولد امام حسین(ع) را تبریک بگویم و هم خبر بدهم متن تمام شده. چند سؤال هم داشتم که پرسیدم و جواب گرفتم. مشتاق بود نوشتهام را زودتر بخواند. متن را برای فاطمه صدر فرستادم. روز بعد زنگ زد. شماره را که روی صفحۀ گوشی دیدم، همۀ بدنم یخ کرد، جواب ندادم، اضطراب عجیبی بود. خودم را دلداری دادم و چند دقیقه بعد شمارهشان را گرفتم. گوشی را برداشت و بعد از سلام و احوالپرسی، با همان صدای گرم پر از انرژی و امید همیشگی و سخاوت ذاتی این خانواده، تشکر کرد و با مهربانی گفت: «وقتی میخواندم، با شما حرف میزدم که انگار همهجا حضور داشتید.» شرمنده شدم و البته از چیزهایی که در این مدت شناخته بودم، نباید چیزی جز این را انتظار میداشتم.
کتاب «نا» در ٢١6 صفحۀ رقعی و در شانزده فصل در پاییز ١٣٩٩ توسط پژوهشگاه شهید صدر روانۀ بازار کتاب شد.
توصیه های شهید صدر به شاگردانش در آستانه ماه مبارک رمضان
این درسگفتار با محوریت کتاب اقتصادنا توسط دکتر عادل پیغامی در دانشگاه امام صادق(ع) در تاریخ 19 اردیبهشت ماه 97 برگزار گردید.
روایت شخصیت شهید صدر از زبان شاگردان و اطرافیان ایشان.
خاطرهای کمتر شنیدهشده از ارتباط شهید صدر با امام خمینی (ره) از زبان آیتالله محسن اراکی.
آیتالله احمد مبلغی، استاد درس خارج حوزه علمیه قم، عضو مجلس خبرگان رهبری، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی و مؤسس و رئیس مرکز پژوهشهای دینی تطبیقی «التجدید» در لبنان، از ویژگیهای اندیشه شهید صدر در آثارش میگوید:
یک قسمت نیز ویژگیهای اندیشههای بیرونآمده از شهید صدر در قالب کتابها، مقالات، بحثها و محاضراتشان است؛ یکی از این ویژگیها اینکه نسبت عمیقی با نو دارد؛ یعنی یا نوسازی میکند یا ایجاد نو و نوآوری میکند. چیز تکراری در کلام ایشان نمیبینیم.
شهید صدر حتی وقتی به قواعد اصولی میپردازد که دیگران مطرح کردهاند، آن قواعد را با قالبهای نو و محتواهای جدید میآورد؛ برای مثال قاعده «انصراف» قبل از شهید صدر و کلام ایشان بسیار متفاوت است، نو هست اصلاً چیز دیگری شده است؛ بال و پر عمیق، محتوای جدید و قابلاستفاده پیدا کرده است.
یا قاعده «تراکم ظنون» را ببینید در کلام اصولیون، وقتی در دستگاه فکری ایشان میآید و میشود حساب احتمالات. قاعده «سیره متشرعه» وقتی میآید در کلام ایشان، یکدفعه ابعاد، اجزا، محتوا، پیشینه و پشتوانه عمیقی پیدا میکند و در دل همین خردهقواعد زیادی مطرح میشود. یا «سیره عقلائیه»، یا قاعده «مناسبات حکم و موضوع» یک چیز دیگر میشود. قاعده «فهم عرفی» در کلام ایشان میشود قاعده «فهم اجتماعی»؛ قاعده فهم اجتماعی حرکت بزرگی است تا انسان بتواند واقعیتهای اجتماعی و ابعاد اجتماعی اندیشههای اسلام را بخواند و قرائت کند و ایشان از قاعدۀ فهم عرفی قاعدۀ فهم اجتماعی را میسازد.
پس یکی از ویژگیهای ایشان این است که اندیشههایشان نسبت عمیق و تنگاتنگی با نو دارد و کلیشه و تکرار در کلام ایشان بهندرت یافت میشود؛ اگر هم باشد در کنارش ابداعی وجود دارد.
دوم اینکه اندیشه ایشان بهدنبال حل مشکل و مسئله است؛ حرف غیرقابلفهم یا غیرقابلاجرا در کلام ایشان کم است؛ یک رویکرد برجسته عمیق کاملاً آشکاری در افکار ایشان مشاهده میشود (هم در فقه، هم اصول، هم فلسفه و هم تفسیر) که بهدنبال این است که مسئلهای را حل کند و ثمره عملی داشته باشد.
شهید مشکلاتی را که در ذهن جامعه تصور شده، با نگاه فکری بررسی میکند و با تولید فکر سعی میکند آن مشکل را بهسمت حلشدن ببرد و برطرف کند؛ این نوع نگاه در برخی شاگردان ایشان هم وجود دارد؛ مثل مرحوم آیتالله هاشمی شاهرودی که فقهشان از فقه استادشان متأثر بود و در فقشان رویکرد به حل مشکل در مسئله را داشتند و تا میتوانستند زوایا را میتکاندند که شاید قاعده حلی آنجا نهفته باشد. این در یک سطح عمیقتر، بالاتر، اساسیتر و منطقیتر در شهید صدر وجود داشته است.
سوم اینکه اندیشه ایشان به تعبیر عربی یک اندیشه تجزئی، یعنی جزءجزءکردن بود، نه سربستهگویی؛ اینکه بتوانی لایههای مسئله را از هم بازکنی و بشکافی و یک مسئله را به چند مسئله تبدیل کنی یا ابعاد یک مسئله را بازکنی. این نگاه تجزیهای و خُرد کردن، علامت نبوغ، علم و پیشرفت علم است؛ شاخصه پیشرفت علم، تجزیه است؛ هرجا که سربستهگویی هست، معلوم میشود که آنجا علم وجود ندارد و اگر هم باشد تکرار است. ازآنجاکه ایشان تکرار نمیکرده، نگاه تجزیهای بسیار قوی، درعینحال منظومهای داشته است. این خیلی مهم است که شما هم خُرد کنی و هم نگاه منظومهای، اجتماعی، مجموعهای، هماهنگ، نظمبخش و جهتدهنده نیز داشته باشید.
دیگر ویژگی شهید صدر این است که فکر ایشان از یک بُعد عمیق تاریخی برخوردار است؛ شما رنگولعاب تاریخ را در فکر ایشان میبینید؛ ایشان در مطالعه هر اندیشه، بهدور از سابقه و پیشینه آن فکر نبوده است؛ فکرشان را بر اساس نگاه به گذشته شکل دادهاند؛ اصالت با همه حقیقت خود در فکر ایشان تبلور داشته است؛ یعنی فکر ایشان نمیتواند اصیل نباشد، اصالت و معاصرت را با هم داشته است؛ یک پایه نگاه او به جدید و زندگی مردم است، و پایه دیگر نگاه او به گذشته است؛ این دو را در کنار هم داشته است.
ازاینرو شما در اندیشههای ایشان بوی تاریخ را استشمام میکنید؛ درعینحال بوی زمان را هم استشمام میکنید؛ چون خود ایشان تصریح میکند که ما باید خصایص انسان معاصر و جامعه معاصر را بشناسیم و در فقه و در دانشهای خود آن خصایص و ویژگیهای انسان را اعتبار کنیم.
پس اینکه یک شخصیت بتواند هم به تاریخ نگاه کند، هم به انسان معاصر نگاه کند، آن هم به یک سری کلیات از انسان معاصر بسنده نکند، بلکه به تعبیر خودشان خصایص انسان معاصر را بشناسد و به تعبیر ایشان این ویژگیها را اخذ اعتبار کند، یعنی اینها را اعتبار کند، معتبر بداند، در نظر بگیرد و ملحوظ کند، خیلی مهم است؛ پس بوی معاصرت و اصالت از فکر ایشان کاملاً به مشام میرسد و این از مهمترین ویژگیهایی است که در اندیشه ایشان وجود دارد.
ما را در آپارات دنبال کنید
