کتاب «ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول» اثر روح‌الله بهرام ارجاوند، حلقه ثالثه از مجموعه «دروس فی علم الأصول» شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر را به زبان فارسی و در قالب نمودارهای ساختاریافته عرضه می‌کند. این اثر در دو جلد توسط انتشارات دارالفکر منتشر شده است. در این کتاب، مباحث حلقه ثالثه در قالب نمودارها تبیین می‌شوند و اجزای هر بحث در نسبت با یکدیگر سامان می‌یابند. مخاطبان این کتاب طلاب پایه‌های نهم و دهم حوزه‌های علمیه برادران، طلاب سطح سه حوزه‌های علمیه خواهران، مدرسان حلقه ثالثه هستند؛ و در مقابل، این اثر برای کسانی که به مطالعه دقیق عبارات متن اصلی، شرح تفصیلی دیدگاه‌های شهید صدر، بررسی تطبیقی آرای اصولیان یا پژوهش اجتهادی در مباحث اصولی نیاز دارند، کافی نیست. با این حال، به‌دلیل بازآرایی خاص مؤلف در ساختار مباحث و شیوه بازنویسی مطالب، بهره‌گیری کامل و دقیق از آن نیازمند ملاحظات انتقادی و همراهی مستمر با متن اصلی است.
شناسنامه کتاب
معرفی اجمالی
کتاب «ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول» با توجه به نیاز مخاطب برای فهم ساختار سلسله‌مراتبی و ارتباط مباحث و جانمایی هرکدام، محتوای حلقه ثالثه را به زبان فارسی و در قالب نمودارهای مستقل عرضه می‌کند؛ ازاین‌رو کارکرد اصلی اثر، نمایش ساختار مباحث و روابط میان اجزای هر بحث و فراهم کردن امکان مرور و بازخوانی سازمان‌یافته مطالب است و مؤلف در پی ارائه شرحی تفصیلی بر حلقه ثالثه نیست.
مؤلف کتاب
حجت‌الاسلام‌والمسلمین روح‌الله بهرام ارجاوند دانش‌آموخته فقه و اصول حوزه علمیه قم و از استادان مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم‌السلام است. وی سابقه تدریس فقه و اصول در حوزه علمیه قم دارد و در زمینه مباحث اصول فقه و اندیشه اصولی شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر نیز به پژوهش و تألیف پرداخته است. از آثار مرتبط وی با این حوزه می‌توان به «آراء الشهید الصدر فی البحوث فی علم الأصول» و «مباحث تحلیلی عقود» اشاره کرد. سابقه علمی و آموزشی وی در فقه و اصول و نیز اشتغال پژوهشی به مباحث مرتبط با اندیشه اصولی شهید صدر، از پشتوانه‌های علمی او در تدوین اثری بر پایه حلقه ثالثه به‌شمار می‌آید.
هدف و روش تدوین
کتاب «ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول» با هدف تسهیل فهم حلقه ثالثه، آشکار کردن ساختار مباحث آن، نشان دادن روابط میان اجزای هر بحث و فراهم کردن امکانی برای مرور و تثبیت مطالب تدوین شده است.
در این اثر، محتوای حلقه ثالثه به‌صورت ترجمه مستقلِ لفظ‌به‌لفظ ارائه نشده است، بلکه مطالب آن به زبان فارسی «بازنویسی» شده است؛ ازاین‌رو نمی‌توان آن را – برخلاف عنوان روی جلد – ترجمۀ حلقه ثالثه دانست، بلکه محتوای حلقه ثالثه در قالبی فارسی و عمدتاً با قلم و بیان شارح بازپردازی شده است. اثر فاقد درج متن عربی، پاورقی‌های تحلیلی، خلاصه درس و پرسش‌های آموزشی است.
مؤلف برای عرضه مطالب، هر مبحث را به‌صورت نموداری مستقل تنظیم کرده و اجزای آن را به شکل شاخه‌بندی‌شده در کنار یکدیگر قرار داده است. مطالب در مجموع مطابق توالی مباحث حلقه ثالثه پیش می‌روند، با این حال، در برخی مباحث ترتیب برخی اجزا نسبت به ترتیب ارائه‌شده در متن اصلی حلقات، تغییر یافته که مؤلف علت آن را بیان نکرده است. بنابراین، نمودارها حاصل انتخاب، دسته‌بندی و تنظیم محتوای بحث بر اساس ساختار موردنظر شارح هستند.
ازآنجاکه نشر نمودارها در کتاب با محدودیت فضای صفحه مواجه بوده، نویسنده در مواردی که امتداد نمودار به صفحات بعد کشیده شده، با درج عنوان بحث یا تکرار خطوط نمودار با عنوان‌های گذشته، اتصال و پیوستگی ساختار نمودار را حفظ کرده است.
این اثر در بردارندهٔ افزوده‌ها و تکمیلاتی بر مباحث حلقات است که بر ارزش علمی آن می‌افزاید؛ از جمله اینکه در پاره‌ای از مباحث، جهت توضیح و تنقیح مفاهیم، مطالب ضمن مثال‌هایی آمده‌اند. افزون‌براین، در موارد متعددی، نویسنده به تعیین نام قائلان آرایی همت گمارده که شهید صدر از آنها نام نبرده است.
از نظر شیوه بیان، جمله‌بندی‌های متن در بسیاری از مواضع نیازمند ویرایش است و برخی عبارت‌ها از روانی و انسجام لازم برخوردار نیستند؛ بلکه در مواردی فهم محتوا را دچار مشکل کرده‌اند.
همچنین، در پاره‌ای موارد، در انتقال برخی عبارات نسبت به متن اصلی، بی‌دقتی‌هایی دیده می‌شود؛[1] ازاین‌رو با توجه به آموزشی بودن اثر، کارآمدی آن در مقام آموزش کاهش یافته است.
مهم‌ترین مسئله کتاب به نحوه بازآرایی مطالب و نسبت آن با ساختار اصلی حلقه ثالثه بازمی‌گردد. شارح برای ارائه نموداری مطالب، در مواردی از ترتیب و تفکیک‌بندی متن اصلی فاصله گرفته و اجزای بحث را با الگوی دیگری دسته‌بندی کرده است. این شیوه، اگرچه برای ایجاد ساختار نموداری به کار گرفته شده، موجب شده است که نمودارهای کتاب در همه موارد، بازنمای دقیق ترتیب و سازمان ارائه مطالب در متن شهید صدر نباشند. بنابراین، کتاب در مقام نمایش مستقیم ساختمان اصلی حلقه ثالثه موفقیت کامل ندارد.
ازاین‌رو از جهت آموزشی امکان تطبیق آسان نمودار با متن معیار کاهش یافته و در نتیجه، مخاطبی که با هدف شناخت دقیق ساختار حلقه ثالثه به کتاب مراجعه می‌کند، در برخی مباحث با بازسازی مؤلف مواجه است، نه با بازنمایی عین ساختار ارائه‌شده در اثر اصلی.
ویژگی‌های علمی و آموزشی
مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب عبارت‌اند از:
- ارائه ساختاری مباحث: محتوای حلقه ثالثه در قالب نمودارهای شاخه‌ای ارائه شده و ساختار هر بحث در قالبی یکپارچه پیش روی مخاطب قرار گرفته است.
- پوشش مباحث حلقه ثالثه: مجموعه، مباحث حلقه ثالثه را از آغاز تا پایان مبحث تعارض ادله دربر می‌گیرد.
- بازنویسی فارسی مطالب: محتوای حلقه ثالثه بدون درج متن عربی و با بازنویسی فارسی ارائه شده است.
- تبیین درهم‌تنیده با ترجمه: توضیح و تبیین مطالب از ترجمه جدا نشده و هر دو در قالب یک متن فارسی و با قلم مؤلف عرضه شده‌اند.
ساختار کتاب
کتاب «ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول» در دو جلد تنظیم شده و مجموع مباحث حلقه ثالثه را پوشش می‌دهد. سازمان اصلی اثر بر این اساس است که هر مبحث به‌صورت یک نمودار مستقل ارائه می‌شود و اجزای آن در قالب شاخه‌های مرتبط با یکدیگر تنظیم می‌شوند.
- جلد اول: از آغاز حلقه ثالثه تا پایان مبحث دلیل عقلی.
- جلد دوم: از ابتدای مبحث اصول عملیه تا پایان مبحث تعارض ادله.
در سراسر مجموعه، مباحث به ترتیب کلی حلقه ثالثه دنبال می‌شوند، اما در درون برخی مباحث، برای متناسب کردن محتوا با ساختار نموداری، ترتیب بعضی اجزا نسبت به متن اصلی بازتنظیم شده است.
کتاب «ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول» برای چه کسانی مناسب است؟
مخاطبان این کتاب عبارتند از:
- طلاب پایه‌های نهم و دهم حوزه‌های علمیه برادران؛
- طلاب سطح سه حوزه‌های علمیه خواهران (ازجمله جامعه‌الزهرا)؛
- دانشجویان رشته‌های فقه، حقوق و الهیات؛
این اثر در درجه نخست، در کنار متن اصلی حلقه ثالثه، برای مرور و تثبیت مباحث و بازشناسی ساختار هر بحث کاربرد دارد. نمودارهای کتاب، مطالب را به‌صورت ساختاریافته ارائه می‌کنند و امکان بازخوانی و جمع‌بندی مباحث پس از مطالعه متن اصلی را فراهم می‌سازند. بااین‌حال، برای استفاده دقیق از نمودارها، تطبیق آنها با متن اصلی ضروری است. ازآنجاکه مطالب کتاب ترجمه یا بازنمایی عینی متن اصلی نیست، بلکه با بازنویسی و تبیین شارح ارائه شده‌اند و متن عربی حلقه ثالثه نیز در آن درج نشده است، این اثر به‌تنهایی برای آغاز مطالعه حلقه ثالثه مناسب نیست. به همین منظور، آشنایی پیشین با مباحث و مراجعه هم‌زمان به متن اصلی، برای پیگیری دقیق عبارات و درک نحوه تقریر شهید صدر اهمیت دارد. بر این اساس، این کتاب جایگزین متن اصلی در مراجعه دقیق به عبارات و ساختار مباحث یا منابع تخصصی در مطالعه شرح تفصیلی و بررسی تطبیقی دیدگاه‌های اصولی نیست. برای این مقاصد، باید متن اصلی حلقه ثالثه و شروح تفصیلی و منابع تخصصی مرتبط را مبنای مطالعه قرار داد.
خرید کتاب ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الاصول
[1]. در بررسی تطبیقی متن شرح با متن اصلی، مواردی از این دست شناسایی شده است که دو نمونه از آنها در ادامه آمده است:
- حذف واژه فنی «جعل» از تعریف نهایی علم اصول
- متن اصلی: علم الاصول هو العلم بالعناصر المشتركة لاستنباط جعلٍ شرعي. (دروس فی علم الاصول، ج2، ص 18)
- متن شرح: علم اصول، علم به عناصر مشترک در عملیات استنباط حکم شرعی است. (ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول، ج1، ص 13)
- انتساب نادقیق قضایای ضروری شش‌گانه به کبرای استدلال؛
- متن اصلی: شهید صدر توضیح می‌دهد که منطق، کبری را گزاره‌ای عقلی و از قضایای اولی عقل می‌داند. سپس می‌گوید از همین رو، قضایای متواتر را در شمار قضایای ضروری شش‌گانه قرار داده‌اند: أنّ المنطق يفترض أنّ القضية المتواترة مستنتَجة من مجموع مقدمتين:إحداهما بمثابة الصغرى، وهي تواجد عددٍ كبيرٍ من المخبِرين. والاخرى بمثابة الكبرى، وهي أنّ كلَّ عددٍ من هذا القبيل يمتنع تواطؤهم على الكذب. وهذه الكبرى يفترض المنطق أنّها عقلية ومن القضايا الأولية في العقل، ومن هنا عدّ المتواترات في القضايا الضرورية الستّ التي تنتهي اليها كلّ قضايا البرهان. (دروس فی علم الاصول، ج2، ص 151)
- متن شرح: یقین در تواتر، مصداق قطع موضوعی استنباطی است. به همین دلیل در علم منطق، در تعریف آن گفته‌اند: خبر عده‌ای که هماهنگی یا تواطی آنها بر در دروغ گفتن محال است. پس یقین مذکور نتیجه دو مقدمه زیر است: الف- صغری: عده زیادی این خبر را نقل کرده‌اند. ب- کبری: هرگاه این تعداد از خبردهنده، خبری را نقل کنند، توافق آنها برای دروغ گفتن محال است. نتیجه: ثبوت این خبر متواتر یقینی است. این کبری را در منطق یک قضیه اولی (بدیهی) می‌دانند، و آن را یکی از ضروریات شش‌گانه می‌شمارند (اولیات، مشاهدات، تجربیات، متواترات، حدسیات، نظریات). (ترجمه و تبیین نموداری دروس فی علم الأصول، ج1، ص 114)
