اندیشه تفسیری صدر

کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر»، شرح و تبیینِ «تفسیر موضوعی» به‌عنوان واپسین میراث روش‌شناختی و ماندگار شهید سید محمدباقر صدر است که در ماه‌های پایانی حیات وی، هم‌زمان با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و در سایۀ خفقان امنیتی رژیم بعث، در قالب سخنرانی ارائه شد. ایشان در این درس‌گفتارها با تمرکز بر روش‌شناسی فهم قرآن و پایه‌ریزی «تفسیر موضوعی»، کوشید تا ضمن جبران کاستی روش‌های موجود، مسیری برای دستیابی به نظریه‌های قرآنی و ساماندهی علوم انسانی‌اسلامی بگشاید. نوآوری تفسیری شهید صدر، الگویی بود که با نقد روش‌های مرسوم تفسیری، قرآن‌پژوه را مهیا می‌ساخت تا از رهگذر «استنطاق قرآن»، پاسخی اجتهادی و متناسب با نیازهای عصر را در قامت نظریه‌ای قرآنی عرضه کند.

مجموعۀ «اندیشۀ صدر»

با گذشت سال‌ها از شهادت آیت‌الله سید محمدباقر صدر، همچنان بسیاری از ساحت‌های نوآورانۀ فکری ایشان ناکاویده مانده و روش‌شناسی عمیق وی در علوم اسلامی و انسانی، ظرفیتی عظیم برای پاسخ‌گویی به نیازهای معرفتی معاصر دارد. دراین‌میان، پژوهشگاه تخصصی شهید صدر پس از انتشار آثار استاد شهید آیت‌الله صدر و گشودن باب گفت‌وگوی بی‌واسطه با متون ایشان، رسالت دیگر خود را «تعمیق»، «نقد روشمند» و «امتدادبخشی» به این میراث علمی تعریف کرد. هدف از این گام، عبور از ساحت نظری و راهیابی اندیشه به جهان تحقق و تغییر زیست انسان مسلمان است.

مجموعه‌کتاب‌های «اندیشۀ صدر»، رهاورد این رویکرد تسهیل‌گرانه برای دانشورانی است که متدولوژی صدر را بستری برای توسعۀ دانش یافته‌اند. این آثار نه در پی تأیید صرف یا تکرار گفته‌های استاد، بلکه به‌دنبال رویارویی نقادانه، سره‌سنجی و بسط اجتهادی آن دیدگاه‌ها هستند تا از رهگذر بازخوانی و تطبیق، افق‌های تازه‌ای در سپهر دانش گشوده شود.

کتاب اندیشۀ تفسیری صدر

پرداختن به «تفسیر موضوعی» در میان نوآوری‌های شهید صدر جایگاهی مبنایی و کانونی دارد؛ زیرا این رویکرد، ماهیت روش اجتهادی وی را در تمام مسیر علمی‌اش تبیین می‌کند و به اذعان صاحب‌نظران، یگانه روش‌شناسی موجود برای دستیابی به «نظریه‌های قرآنی» در علوم انسانی است.

از سوی دیگر، میراث «تفسیر موضوعی» شهید صدر نه در قالب کتاب آموزشیِ نظام‌مند، بلکه به‌صورت مجموعه‌ای از درس‌گفتارها برای عموم طلاب ارائه شده است؛[1] ازاین‌رو خود ایشان فرصت نیافت تا نگاهی «روشی» و «بیرونی» به این اندیشه داشته باشد؛ هرچند که مؤلفه‌های لازم برای صورت‌بندی ساختمان نظری این روش، در همان درس‌گفتارها به‌کفایت موجود است.

افزون‌براین انبوه نوآوری‌های نظریِ منسجم و مبنایی شهید صدر، بدون «مدخل‌نویسی تحلیلی» بر آثارش، در معرض آسیب بدفهمی و «تقلیل‌گرایی» قرار می‌گیرد. اگرچه اندیشه‌های نوآورانۀ او در بستر سنت علمی استقرار یافته و پژوهشگران را به خود می‌خواند، اما قله‌های رفیعی که وی علم را بدان‌جا ارتقا داده، همچنان ناشناخته مانده و نیازمند تبیین است.

بر همین اساس، پژوهشگاه تخصصی شهید صدر بر آن شد تا کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» را به زیور طبع بیاراید؛ اثری که نه جایگزین متن اصلی، بلکه همچون هر درآمدنگاری علمی دیگر، به‌عنوان «مکملی پژوهشی و آموزشی» برای کتاب ارزشمند «سنت‌های تاریخی در قرآن کریم» تدوین شده است. این اثر راهبردی، بستر لازم را برای فهم روشمند، نقد عالمانه و بسط مسئولانۀ نظریۀ تفسیر موضوعی شهید صدر فراهم می‌آورد.

ساختار کتاب اندیشۀ تفسیری صدر

کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» اگرچه برآمده از مجموعه‌ درس‌گفتارهای اساتید برجسته است، اما هرگز مباحثی پراکنده درباره تفسیر موضوعی نیست؛ بلکه بر مدار طرحی سنجیده و با تبعیت از منطق دقیق «مدخل‌نویسی‌های علمی» سامان یافته است. ازاین‌رو، این اثر گسست‌های معمول در مجموعه‌مقالات را پشت‌سر گذاشته و به منظومۀ فکری واحدی تبدیل شده است.

بر این اساس، چینش مباحث در این کتاب از شیوه‌ای «تدریجی و لایه‌مند» پیروی می‌کند؛ سیری منطقی که از بازسازی زمینه‌های تاریخی و مفهومی آغاز می‌شود، به لایه‌های عمیق واکاوی درونی و روش‌شناختی می‌رسد، سپس نسبتِ این دستگاه فکری را با دانش‌ها و میدان‌های معرفتی هم‌مرز می‌سنجد و در نهایت، با نگاهی انتقادی و آسیب‌شناسانه، امکان‌ها و چالش‌های پیش‌روی آن را به محک ارزیابی علمی می‌نهد.

نگاه پیشینی: بازسازی زمینه‌های تکوّن و شکل‌گیری

هیچ رویکرد نظری نوآورانه‌ای در خلأ شکل نمی‌گیرد؛ ازاین‌رو، کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» پیش از ورود به چیستی و منطق درونی تفسیر موضوعی شهید صدر، به بازسازی دقیق زمینه‌های تاریخی، فکری و اجتماعی پیدایش آن می‌پردازد تا با فهم بستر تکوّن، اندیشۀ صدر در معرض فروکاست به مجموعه‌ای از گزاره‌های انتزاعی و بریده از ساحت واقعیت قرار نگیرد.

دو درس‌گفتار نخست از این کتاب به این موضوع اختصاص یافته است:

• در درس نخست، استاد سید امید مؤذنی با تمرکز بر تاریخچۀ تکوّن، «زیست‌جهان قرآنی» و فکری شهید صدر را در پیوند با تحولات عینی زمانه‌اش بازخوانی می‌کند. وی نشان می‌دهد که چگونه تحولات فکری، اجتماعی و سیاسی، تفسیر موضوعی را از سطح «انتخاب روشی» صرف، به سطح «پاسخی آگاهانه و مسئولانه» به مسائل انسان معاصر ارتقا داده است.
• در درس دوم، استاد علیرضا محمدی‌فرد این بازسازی زمینه‌ای را با نگاهی «درون‌سنتی» تکمیل می‌کند و با بررسی تطور تاریخی تفسیر موضوعی در بستر دانش تفسیر، جایگاه شهید صدر را به‌عنوان «نقطۀ عطف» در تاریخ تفسیر قرآن تبیین می‌نماید.

مجموع این مباحث درصدد تثبیت این مدعاست که تفسیر موضوعی موردنظر شهید صدر، صرفاً امتداد خطیِ روش‌های پیشین نیست، بلکه دارای «هویت مستقل» و «منطق نظری خاص» خویش است.

نگاه درونی: واکاوی مفهومی و روش‌شناختی

پس از تثبیت زمینه‌های تاریخی و پیشینی، کتاب به هستۀ مرکزی خود وارد می‌شود. این بخش، قلب مفهومی و روش‌شناختی اثر را شکل می‌دهد و نشان می‌دهد که ماهیت رویکرد تفسیر موضوعی «چیست» و «چگونه عمل می‌کند». در این راستا استاد سعید بهمنی در سه درس‌گفتار ابعاد این رویکرد را تبیین می‌کند:

• درس سوم به بازشناسی دقیق مفاهیم کلیدی و واژگان بنیادینِ مرتبط با تفسیر موضوعی شهید صدر با نگاهی انتقادی، از حیث دلالت‌ها و تمایزها می‌پردازد. این «مرزبندی مفهومی»، ضمن ایجاد زبان مشترک فنی، از خلط دیدگاه صدر با قرائت‌های رایج یا تقلیل‌گرایانه از تفسیر موضوعی جلوگیری می‌کند.
• در درس چهارم تفسیر موضوعی نه به‌مثابۀ مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده، بلکه به‌عنوان «فرایندی اجتهادی، مرحله‌مند و هدف‌دار» صورت‌بندی می‌شود. این تبیین ساختارمند، تفسیر موضوعی را از سطح ایدۀ انتزاعی، به سطح «رویکردی روشمند» ارتقا می‌دهد که قابلیت «آموزش»، «سنجش» و «بازتولید» در پژوهش‌های نوین را داراست.
• پس از تبیین مبانی نظری، مباحث در درس پنجم در میدانِ «کاربست» محک می‌خورند. بررسی نمونه‌ای از تفسیر موضوعی شهید صدر با محوریت «سنت‌های تاریخی در قرآن»، به‌مثابۀ کارگاه عملی نشان می‌دهد که چگونه آن فرایند روشمند، در مقام اجرا به «نظریه‌پردازی قرآنی» و استخراج قوانین اجتماعی منجر می‌شود.

نگاه پیرامونی: سنجش نسبت‌ها و تعامل‌های معرفتی

پس از کالبدشکافی درونی، کتاب در سومین گام، گسترهٔ تحلیل را از درون به بیرون امتداد می‌دهد و نظریۀ تفسیر موضوعی را در «گفت‌وگویی میان‌رشته‌ای» قرار می‌دهد؛ نسبت این نظریه با دانش‌ها و میدان‌های معرفتی هم‌مرز به‌دقت سنجیده می‌شود؛ زیرا ارزش و جایگاه هر نظریه‌ای تنها با تبیین نسبت‌هایش با دیگر نظریه‌ها و دانش‌ها قابل ارزیابی است.

این گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای در سه حوزهٔ کلیدی پیگیری می‌شود:

• در درس ششم، استاد مجتبی الهی خراسانی، رابطۀ تفسیر موضوعی را با دانش «اصول فقه» به‌عنوان مهم‌ترین دانش ابزاری و منطق استنباط در سنت اسلامی، واکاوی می‌کند. ازآنجاکه اصول فقه، دانش اعتباربخش به فهم نص است، این بررسی نشان می‌دهد که تفسیر موضوعی تا چه میزان می‌تواند از این دانش بهره ببرد.
• در درس هفتم، استاد محمدعلی عبداللهی گفت‌وگو را به حوزۀ «نظریه‌های فهم متن» گسترش می‌دهد. این درس با جایگاه‌یابی تفسیر موضوعی در افق تحولات هرمنوتیک معاصر، به این پرسش پاسخ می‌دهد که روش شهید صدر در مقایسه با رویکردهای جدید زبانی و تفسیری، از چه نقاط قوت و تمایزی برخوردار است.
• درس هشتم نقطۀ اوج این گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای است. استاد هادی موسوی، گامی فراتر نهاده و «ظرفیت‌های نظری و کارکردی» تفسیر موضوعی را در مواجهه با پرسش‌های بنیادین علوم انسانی و چالش‌های نظام‌سازی اجتماعی ارزیابی می‌کند. این تحلیل نشان می‌دهد که این روش چگونه می‌تواند مبنای تولید علوم انسانی اسلامی و پاسخ به مسائل کلان جامعه قرار گیرد.

مجموع این سه درس اثبات می‌کند که تفسیر موضوعی شهید صدر، رویکرد درون‌دینیِ منزوی و محصور در خود نیست؛ بلکه «پویشی زنده و مسئول» است که از توانایی گفت‌وگو با دانش معاصر و ظرفیت پاسخ‌گویی به مسائل انسان امروز برخوردار است.

نگاه آسیب‌شناسانه: بررسی چالش‌ها و هشدارها

کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» در نگاه پایانی، از مقام «توصیف» و «تطبیق» فراتر رفته و با رویکردی «آسیب‌شناسانه و انتقادی» به خودِ روش بازمی‌گردد. این بخشِ راهبردی، به خواننده یادآور می‌شود که کاربستِ الگوی تفسیر موضوعی، مسیری هموار و بدون ریسک نیست، بلکه نیازمند مراقبت‌های دقیق روش‌شناختی است. دو درس‌گفتار پایانی، عهده‌دار تبیین این لغزشگاه‌ها و چالش‌های معرفتی هستند:

• در درس نهم، استاد محمدعلی میرزایی، به یکی از بنیادی‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین مباحث در تفسیر موضوعی می‌پردازد: «تنظیم نسبت میان وحی و واقعیت». مفسر موضوعی همواره بر لبهٔ تیغ حرکت می‌کند: از یک‌سو باید پاسخ مسائل روز (عینیت) را بجوید و از سوی دیگر باید از «تحمیل» پیش‌فرض‌های زمانه بر متن (تفسیر‌به‌رأی) بپرهیزد. واکاوی این رابطهٔ دوطرفه و پیچیده، محور اصلی این گفتار است.
• در درس دهم، استاد احمد مبلغی، افزون بر نگرشی کل‌گرا به مجموع ابعاد تفسیر موضوعی و با تمرکز بر چهارچوب‌های فکری، گرایشی و اخلاقی تفسیر موضوعی، چالش‌های پیش روی مفسر موضوعی در برخورد با این چهارچوب‌ها شناسایی و راه‌حل‌یابی می‌شوند تا هشدار دهند که تفسیر موضوعی شهید صدر، رویکردی ساده و بی‌هزینه نیست، بلکه نیازمند خودآگاهی روشی، انضباط معرفتی و مراقبت انتقادی مستمر است.

فرایند تدوین کتاب اندیشه تفسیری صدر

نگارش مدخلی تحلیلی بر تفسیر موضوعی شهید صدر، به‌دلیل ماهیت میان‌رشته‌ای و گستردگی مباحث آن (شامل قرآن‌پژوهی، روش‌شناسی اجتهاد، اصول فقه، هرمنوتیک و فلسفۀ علوم انسانی)، فراتر از توان تخصصی یک فرد است؛ ازاین‌رو تدوین این اثر طی فرایند علمی جمعی سامان یافت.

محتوای کتاب حاصل سلسله‌درس‌گفتارهایی است که توسط صدرپژوهان متخصص در هر حوزه ارائه شد و در فضای نقد و گفت‌وگوی علمی با نخبگان حوزوی و دانشگاهی صیقل یافت. سپس متون پیاده‌سازی شده، توسط اساتید مربوط بازبینی، تکمیل و اصلاح شد تا ضمن حفظ طراوت کلاس درس، از انسجام و دقت اثر مکتوب پژوهشی برخوردار باشد. این اثر ضمن حفظ وحدت ساختاری، بازتاب‌دهندۀ تفاوت‌های نظری و قرائت‌های تخصصی پژوهشگران مختلف از اندیشۀ شهید صدر نیز هست.

کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» در ۳۱۰ صفحه با قطع رقعی، برای نخستین بار در زمستان ۱۴۰۴ توسط پژوهشگاه شهید صدر منتشر شده است.

 

[1]. این درس‌گفتارها پس از شهادت ایشان، از سوی پژوهشگاه شهید صدر در کتابی به همراه دیگر نوشته‌ها و سخنرانی‌های قرآنی شهید صدر در کتاب «المدرسة القرآنیة» به چاپ رسید. همچنین ترجمۀ مجموع این چهارده جلسه درس‌گفتار شهید صدر با عنوان «سنت‌های تاریخی در قرآن کریم» برای نخستین بار در قطع رقعی در سال ١٣٩٩ منتشر شده است.